In het zoo evengenoemde proces liet de stad hare belangen bepleiten door hare twee advocaten mr. Jan van Treslong- en . mr. Willem Cock; doch ook de oude Wet en de afgetreden Baljuw hadden hun verdediger in Mr. Ever hard van Oou-wjjrve, het lid van Gecommitteerde Raden onder liet oude bestuur. 344 345)
Vele stukken werden voor het voeren van dit proces opgevorderd; zes afschriften der Stadsrekeningen over de laatste jaren moesten worden overgelegd, en later schreven de advokaten nog om die van de jaren 1566 tot en met 1571.
Wat de uitslag van het geding is geweest, vermelden de weinige voorhanden bescheiden ons niet; doch ’t is opmerkelijk dat, wat het tegenwoordige archief betreft, dit als het ware, eerst met 1579 een aan vang neemt. Slechts enkele losse rekeningen, eenige andere stukken en de oude, meestal op perkament geschreven charters, die bewaard werden in een ijzeren kist, zijn voorhanden; de notulenboeken, de registers van gevelde vonnissen door Sehepenen en eene menigte andere bescheiden van vóór dien tijd, ontbreken. Dan, stappen wij van deze aangelegenheid af. Laten wij het onbeslist, of de stukken, waarover ook ten deele het proces liep, teruggekomen zijn of niet. Men zij ook voorzichtig in het vellen van een oordeel over de handelingen van het afgetreden bestuur; want om dit naar waarheid te kunnen doen, zou men niet alleen de omstandigheden, waaronder het verkeerde, volledig moeten
kennen, maar zou men zich. ook op het standpunt van hen, die tot den einde toe getrouw bleven aan eenmaal beleden beginselen , en aan de door hen bezworen overeenkomsten, moeten kunnen plaatsen.
De steeds verminderende belangstelling in de Roomsche kerkleer was in de laatste jaren ook gebleken uit het afnemend getal der leden van het Sacramentsgilde. Kwamen op de lijsten van deze kerkelijke instelling in 1567 nog 163 leden voor, in 1577 telde zij slechts 63 deelgenooten met inbegrip der Geestelijkheid. Nieuw aangekomen broeders of zusters kwamen in de laatste jaren niet meer voor; het ledental was door afsterving en uittreding van jaar tot jaar gedaald. Nochtans bleef de instelling voortbestaan tot in 1578, toen de priester Job Pieterse daarvan de laatste boekhouder was. 1)
Ook het oude kerkbestuur bleef voortbestaan tot op het einde van 1578 of tot in ’t begin van 1579. In eerstgenoemd jaar had op Sacramentsdag zelfs nog de Omgang of de Processie plaats, doch kort daarna schijnt het Kapittel, dat nu ook geen steun meer vond bij den Magistraat, de stad te hebben verlaten De geestelijken, die getrouw waren gebleven. aan de Kerk bestonden uit Hendrik Paschasius , Jan Couwegontius , Assverus Jacobsz., Job Pietersz., Lambreoht Maartensz., Jan Sarrot, Lieven Lagrensz., Boneventura en Jan Verbruggen.
Van heer Jan Ootjwegontius , verneemt men in de laatste rekeningen niets; alleen wordt in die stukken gewezen op zijne //absentie.” Heer Jan Verboven van Tongerloo, onder de zoo evengenoemde geestelijken niet meer vermeld, was ’s jaars te voren overleden. Voor hem was de doodschuld aan’t Sacramentsgilde nog betaald; voor hem had nog een Uitvaartdienst plaats gehad, en kort voor zijn verscheiden had de goede geestelijke tot instandhouding van het Gilde nog eene kleine gift van zijn zeker niet groot vermogen afgezonderd. De man
heeft voorzeker nog niet kunnen denken, hoe spoedig ook zijne gave, even als die van zoo menig ander, de Kerk voor altoos zou worden ontnomen; maar het is hier de plaats niet, daarover reeds uit te weiden; later zullen wij gelegenheid te over hebben, daarop te wijzen.
Blijkens de Stadsrekening verkeerde men in de meening als zou heer Jan Vebboven aan de pest overleden zijn; want mr. Coknelis van Bergen-op-Zoom was ontboden, om, zooals het in dat stuk heet, het lijk van den overledene te schouwen; wijl '/men seyde dat heer Jan van de haestighe siecte gestorven was.”
Volgens den //Staat aller Volken” zijn de geestelijken reeds bij den overgang der stad, in 1577, vertrokken; en de schrijver, dit verhalende, zegt, dat al de Kanunniken op één na, de plaats hunner inwoning hebben verlaten. Hierin heeft men zich grootelijks vergist. De jongste rekening van het Sacramentsgilde is gesloten 6 Juli 1578, ten huize van Claas Panceaes in //De Kemel;” die van de Kerk van hetzelfde dienstjaar werd overgelegd op 25 Juli 1579; doch uit dit document blijkt, dat de Kanunniken reeds vertrokken waren, met uitzondering van heer Assveiius Jaoobsz., den rentmeester van het Kapittel, heer Lambeeoht Maertensz., den boekhouder van de Kerk, en heer Job Pieterse van Duvenee, den boekhouder van het Sacramentsgilde.
Van heer Assverus Jaoobsz. is het bekend, dat hij de stad nooit verlaten heeft; hij komt later zelfs nog als pachter van kerkelijke gronden voor; doch ’t is opmerkelijk, dat zekere Leys , pastoor, de eigenlijke huurder was en heer Assveiius het land, ruim één Gemet groot, steeds door diens tusschenkomst in pacht bekwam. Jaren later is het perceel in erfpacht uitgegeven aan Ds. Jacobus Burs, hetgeen ons tot de meening brengt, dat men hier slechts met een stuk tuingrond heeft te doen gehad.
Deze heer Assverus heeft nog diensten in de Kerk verricht, nadat de overige Kanunniken vertrokken waren, en uit de
alsnog voorhanden bescheiden blijkt, dat het Kapittel, vóór het de stad verliet, zijne administratieve belangen had opgedragen aan hem als oudste lid der Geestelijkheid; aan heer Lam-breoht Maertensz., oudsten priester van Sehakerloo, had men de belangen van de kerkelijke bezittingen toevertrouwd, en aan heer Job Pietek.se van Duvenee , een der adellijke afstammelingen van de Cuuvinox’s van Reymerswale had men het beheer der goederen van het Sacramentsgilde opgedragen.
Ook heer Lambrbcht Maertensz. is hier gebleven: want enkele jaren later betaalde hij zijn poorterrecht, hetgeen hem burgerrecht verzekerde. Ook is bekend, dat zoowel aan heer Assverus Jacobsz., als aan heer Lambrecht Maertensz. een jaargeld van 200 gulden uit de opbrengst der geestelijke goederen is uitgekeerd 346).
Eveneens verkeert men niet in het onzekere nopens het verder verblijf van heer Job Pieterse van Duvenee. Deze geestelijke zekerlijk te zeer gegoed en van te aanzienlijken huize, om zich een jaargeld te laten welgevallen, had zich teruggetrokken bij zijne familie op // Duyvesteyn,” op welke ridderhofstede hij evenwel weinig tijds later overleed.
Heer J ob is als nog in de Kerk begraven, doch waar, dit kan niet meer worden nagegaan Hij is kort na het overlijden van heer Pieter Hendriksz. Bloos, hier als geestelijke gevestigd; eigenlijk was hij de opvolger van Gerard Bbau-mont, die reeds in 1563 onder de Kanunniken wordt vermeld. Hoogstwaarschijnlijk bezat de geestelijke een prebende waarover in der tijd ook heer Pieter Hendricksz Bloos heeft te beschikken gehad, want ook een der erfgenamen van dezen is een Pieterse, en heer Job voert insgelijks meestal dien naam. Na heer Jobs overlijden, wordt Jan Symonsz. van
Duvenee vermeld, op wien het recht van collatie van een altaar, toen nog bezet met 20 Gemeten 57 Roeden eigendom, is overgegaan. Vervolgens verneemt men evenwel weinig van
dit geslacht. Slechts nog een vestigde zich hier Het was een Hendrik Pieterse van Duvenee , die in 1658 als poorter werd ingeschreven.
Omtrent het overlijden van heer Job Pieterse van Duvenee wordt niets vermeld. Doch ongetwijfeld is hij getrouw gebleven aan zijn geloof Het begraven van zijn stoffelijk overschot in de Kerk, nadat deze door de Geestelijkheid verlaten en reeds enkele jaren door de Rebellen of Sectarissen in gebruik genomen was, levert in die dagen van beroering, geen bewijs voor de veranderde godsdienstige overtuiging van den overledene. Het Roomsche volk bleef nog steeds gehecht aan zijne Kerk , en op het daarin alsnog begraven worden, stelde het nog grooten prijs.
Ook omtrent het afsterven van heer Assverus Jaoobsz. verneemt men weinig. Uit de kerkelijke rekening van 1616 blijkt evenwel, dat alstoen eenige van door hem nagelaten goederen zijn aangekocht door Ds. Jacobus Burs.
Men weet niet of de man als Roomsch-Katholiek, dan als protestant overleden is, wel zijn zijne goederen door het nieuwe kerkbestuur aangeslagen, doch deze aanslag kan zijn geschied , om redenen geheel buiten zijn geloof om.
Dat de man niet als geestelijke meer is opgetreden voor dat deel der bevolking, hetwelk der Roomsche kerkleer getrouw bleef, meent men te moeten opmaken uit de komst van een Anthonie Leys , als pastoor. Dan , heer A ssverus was bij de groote verandering, die op kerkelijk gebied plaats greep, oud; hij toch wordt reeds in 1566 onder de Kanunniken genoemd , en nu is het niet onwaarschijnlijk, dat hij zijne laatste levensjaren heeft doorgebraoht als rustend geestelijke bij den naar hier gekomen priester, bij den man, door wiens tusschenkomst hij ook het perceel grond in de nabijheid der stad tot aan zijn dood in gebruik bezeten heeft, eene omstandigheid , die zeer zeker ook voor ’s mans onveranderde overtuiging in zake zijn godsdienst pleit.
Het is ook niet onwaarschijnlijk, dat de heeren Assverus
en Leys, bij gemis aan voldoende inkomsten ten deele op andere wijze in hunne behoeften hebben moeten voorzien; wij hebben zelfs grond dit te vermoeden, daar lieer Assverus , behalve het perceel land, hetwelk hij van de Kerk in pacht had, ook jaarlijks voorkomt als huurder van //geannoteerde” Tienden, en de man, door wiens tusschenkomst hij den grond in gebruik bekwam, was in 1587 ook pachter van liet straat-mest der stad.
Nopens het einde van den gebleven Kanunnik Lambreokt Maeutensz deelen de besoheiden ons niets mede. Betreffende hem kunnen wij dus kort zijn, doch langer hebben wij alsnog stil te staan bij den voorlaatsten Deken, die bij het vertrek der Geestelijkheid nog in leven was.
Yan den gewezen Deken Jan Paschasius vernamen wij in de jaren 1577 en 1578 niets ’t Is dus onzeker, of deze alstoen hier, dan wel elders, verblijf hield. Van Heusen, die ons eenigermate omtrent hem inlicht, heet hem afkomstig van Geel en zegt dat hij op 11 Augustus 1588 te Breda, werwaarts hij vertrokken was, overleden is.
Nopens zijn geboorteplaats heeft de schrijver der //Kerkelijke Oudheden en Gestichten” zich stellig niet vergist; want ook enkele van des geestelijken erfgenamen kwamen uit Geel. Doch uit hetgeen wij in staat zijn nopens ’s mans volgend leven mede te deelen, blijkt dat twijfel omtrent zijn vertrek naar Breda gewettigd is, terwijl het vermelde sterfjaar bepaald als fautief moet worden aangemerkt. *t Is evenwel waarschijnlijk, dat het verhaal van het vertrek en het overlijden niet op hem, maar op zijn broeder Hendrik ziet.
De kerkelijke rekeningen van 1566 tot en met die van 1572 zijn alle door Jan Paschasius, als deken onderteek end; die van 1573 en 1574 zijn gesloten door heer Gornelis IIaeck, eertijds geestelijke te Antwerpen, doch later Deken van het Kapittel alhier, en na diens overlijden komt Hendrik en niet Jan Paschasius als onderteekenaar der kerkelijke stukken voor.
Waarom Jan Paschasius door den Deken Gornelis Haeck
werd vervangen, is raadselachtig en nog raadselachtiger is het, waarom hij reeds over jaren werd óntpoorterd. Maar opmerkelijk is het, dat Maatje, zijne zuster, het Sacramentsgilde verliet, haar //doodschuld” zelf aan die stichting betaalde, terwijl zij toch te Tholen wonen bleef. De uittreding uit het Gilde en de vervanging van haar broeder, den Deken, door een andèr, zonder een van beiden van woonplaats veranderde, geeft, in verband met hetgeen wij weten van vroeger, te denken.
Niet minder stof tot nadenken geeft het ontslag van een anderen PiscHAsius, namelijk van. den Rector der Latijnsche school te Zierikzee; omdat, zooals door den Vicaris van Stryen aan Al va was bericht, de man geene //admissie” had. Doch men vermoedt allicht, dat andere beweegredenen hebben bestaan; want niettegenstaande het gemis dier admissie was hij reeds acht en twintig jaar als onderwijzer werkzaam geweest, en men-leefde toch nog geenszins in de 19e eeuw, waarin die angstvalligheid misschien zou zijn te verklaren geweest 1).
Maatje Paschasius , des .Dekens zuster, bleef ondertusschen te Tholen, want later, in 1595, kwamen kerkmeesters bij haar, tot opvordering van drie verguld zilveren kelken met drie //plateeltjes”; zij had die voorwerpen van wijlen haar broeder Hendrik nog immer in bewaring en zij toonde zich ook bereid tot afgifte van dit zilverwerk, mits men haar de medewerking verzekerde, in het ten haren name stellen van' de eigendommen van haar overleden broeder. Deze medewerking werd toegezegd; want het zilver, ruim vijftig onsen zwaar, werd aan het kerkbestuur afgestaan.
De kelken en de plateeltjes waren dus weder in het bezit van de Kerk, die haar verkocht voor 22 £ 11 9 gr. Yls;
doch aangezien bij de smelting bleek, dat in dén van deze koperen staafjes waren gewerkt, werd de koopsom teruggebracht tot 21 £ 11 fi 6 gr. Vis.
') Kort verhaal der Reformatie van Zeeland, door J. Te Water, bladz. 331 en vv.
Zoo dan werden zelfs de hostiekelken versmolten. Dezelfde kelken, waarvan men de afbeelding nog op schier alle grafzerken van priesters aantreft, werden ook in spijt van geschiedenis en kunst te gelde gemaakt.
Deze ongezochte uitweiding over het zilverwerk, maakt eene andere, die veel grooter is, noodzakelijk; want het hier vermelde was geenszins alles, waarover de Collegiale Kerk, nog in gebruik bij de Roomschen, heeft te beschikken gehad. Ja toen men, beducht voor kerkroof, het zilverwerk op het Stadhuis in veiligheid bracht, was er stellig meer dan het vermelde, maar wat er eigenlijk alstoen geborgen werd, dit vermelden de bescheiden ons niet. En gewis, nooit zou men tot de volledige wetenschap der kerksieraden gekomen zijn, had niet eene toevallige omstandigheid daartoe geleid. Zie hier dan de toedracht der zaak: Nadat het voorgaande betrekkelijk dit onderwerp reeds te boek was gesteld, vond ik in het stadsarchief eenige opgerolde stukken met het opschrift //papieren van onwaarde.” Door nieuwsgierigheid gedreven, zag ik, ongeacht het weinig uitlokkende opschrift, de rol toch in, en vond, dat zij bestond uit een op perkament geschreven reglement voor het beheer der weeskamer, *) uit eene oude ver-koopacte eener woning van Jaoob van Botland, 2) en tot mijne groote verbazing, uit een stuk getiteld: //conditiën ende //bespreken, waerop de Magistraet der stede van der Tholen //verstaem souden te veraccorderen met de erffgenamen van wijlen //heer Hendiiïk Paschasiuseen document, waaruit wij zoowel vernemen, welke voorwerpen van de Kerk Maatje Paschasius eigenlijk onder hare' berusting heeft gehad, als welke door haar en haren broeder Jan, reeds toen te gelde waren gemaakt. De overeenkomst is opgemaakt tusschen de stad, die naar het schijnt voor het Hervormd kerkbestuur
') Zie bladz, 310 van dit werk. s) Zie bladz. 225 van dit werk.
optrad en Jan en Maatje Paschasius, broeder en zuster van den erflater, heer Hendrik Paschasius. Zij draagt tot dag-teekening 20 Februari 1596 en is behalve door de beide erfgenamen en Maatjes voogd, Adriaan Fransen , van wege de stad onderteekend door den secretaris Emanuel Oliphant.
Uit meergenoemd stuk blijkt nu, dat de Magistraat de eigendommen van heer Hendrik Paschasius heeft aangeslagen , omdat deze geestelijke het goud- en zilverwerk der Kerk tot zich genomen had De stad had zijne goederen steeds verpacht, doch ingevolge de alsnu getroffen overeenkomst, werden de erfgenamen in het bezit gesteld van die eigendommen , zelfs met vergunning tot inning der pacht van 1595 , maar daarvoor waren deze dan ook gehouden de penningen van ’t verkochte zilverwerk over te leveren in handen van den Stadsthesorier. Hadden zij nog andere gouden of zilveren voorwerpen van de Kerk, of was het hun bekend , dat anderen die bezaten, dan waren zij gehouden die terug te geven of daarvan aanwijzing te doen.
Jan Paschasius moest een inventaris overleggen van ’t verkochte zilver met opgaaf van hetgeen daarvoor ontvangen was, en met aanwijzing van den persoon bij wien het kapitaal was uitgezet. Ook moest worden medegedeeld aan wien de interest van het bedongen geld was uitgekeerd.
Aan het gevraagde of geeischte werd door den gewezen Deken texstond voldaan, zoodat nog denzelfden dag, waarop het akkoord getroffen was, bleek, waar en voor welk bedrag men het zilver verkocht had. Heer Jan Paschasius had het daarvoor bedongen geld zich niet toegeëigend , het was //uitgezet bij mejuffrouw Paulina de Pauwelse Vay , en heer Jan Oouwegontius , de gewezen Kanunnik, had de interest ervan genoten *).
>) Vaulus Vay komt in 1602 reeds voor als ouderling van de Hervormde Kerk te Bergen-op-Zoom.
De overgelegde inventaris of verkoopbrief werd aan de overeenkomst vastgehecht; hij was er nog aan, toen niij de stukken in handen kwamen, en alles latende, zooals het gevonden was, werd alleen het opschrift, het: // Papieren van onwaarde,” door eene andere omschrijving vervangen.
Maar laten wij dit merkwaardige stuk , hoe moeilijk het ook te lezen is, hier inlasschen; wij zien dan . wat de Kerk bezeten heeft en waar en bij wien de voorwerpen gebleven zijn. Het stuk dan luidt: // In den naem ons Heeren, amen! // Desen teghenwoordighen openbaren instrumente sy condt en //kennelyck eenen yegelycke, dat in den jaere ons Heeren // duysent vyff hondeTt een ende tachtigh in presentie van my // openbaer Notaris en die getuygen ondergescreven , ten ern-v stige versoecke van de Eerw. Wyse ende Secreten heer Jan h Pasohasiüs , eertyts Deken der Collegiale en parochiale // Kercke binnen die stadt van der Tholen is ten huyse van //Hendrik Wouters, staende in die Santstrate, open gedaen //secker cleyn kistken, dewelck aldaer gebracht was over lange // tyt, gelyck die voirs Hendkiok Wouters verklaerde, by // wiens vrouwe van Bergen op Zoom , waerinne bevonden is // zekeren silverwerck en kelcken , van der kercken van der //Tholen voirs., ghelyck die voirs. heer en Mayke , Jan Pa-//sgbasius verclaerde velerhande, waeroff.die specificatie hier-// nae volgt: In den eyrsten een silveren ludelstock, item een
// silveren wieroockvat, item een silveren peys, item een ver-// guld silveren ciborie, item een silveren pan met een wapen // daerinne, item een vergulde silveren pan, item een silveren // schaelken, item een silveren croin, item twee silveren am-// pullen l), item een silveren cruys , item een vergulde kelck // met een patena 2), item noch een schone vergulde kelck //met een patena. Die stockkekelok met die patena weecht
*) Ampullen of buikige kannen.
3) Patena of vlakke schalen, door kerkmeesters in 1595 plateeltjes genoemd.
// vier Marck , twee uncen ende acht engelsehen. Item nocli // een verguld engelken met een halve mane , wegende twee n uncen min een engelsche, welcke schone vergulde kelcken //met die patena’s en vergulde kelcken met die patena’s en //verguld engelke, die voirs. heer en Mayke Jan Paschasiüs //noch in syne bewaeringhe heeft gehouden. Alle welk voirs. // silverwerk met den eenen voirsz. kelck en patena’s, nademael //dat het gesteken is geweest onder het vat, Jiet zilver en het //vergult ongesmolten uyteen is gesepareert geweest by Bal-// thasar Dries , goutsmit, in presentie van my Notaris en // der getuygen overgekomen, gewogen wesende is bevonden // dat het wit silvers overgesmolten, weecht ses ende twintigh //marck seven uncen en een hal ven. Ende het vergult silver //ongesmolten weegt vyff marck. Al d’welck voirs. wit silver // nademael dat het te begheerte is voirsz. heer en Mayke Jan // Paschasiüs by den voirs. Balthasar Dries , goutsmit, ge-//smolten is geweest, is gebleven op zes ende twintigh marck // en drye uncen elck marck tien penn. een ende twintigh greyn // en een quart greyn, facit fyns drye en twintigh marck // elff penn. een greyn ende is vercocht tegens twee en tsestich //schellingen Vis ’t marck gelyck den voirsz. Balthasar dat // verclaerde, beloopt tsamen vier ende tseventich pont groten, //houdt drie schellingen Vis. Ende het vergult silver weecht //vyff marck en vier engelsehen tegen O en IIT penningen der-//tien greyn en een quart, facit fyns, vier marck, vier penn.
// achttien greyn ende een quart, beloopt in gelde , derthien //pont twaelff sohellingen en seven groten Vlaems. Ende het //gesuyvert gout weecht in als een en twintigh greyn en een // quartken, maeken elf engelsehen en drye quart fyn gouts //dat beloopt in gelde twee pont thien schellingen en elff //grooten Vlaems, waer afgetogen voor het silvergelt een pont //groten Vlaems ende alsoo blyft het vergult silver met het //gout t’samen vyfthien ponden drye schellingen ende ses gro-// ten Vis. Alsoo blyft in alles het voirsz. geit de somma van //Negen en taehtigh ponden ses schellingen en ses grooten
n Ylaems eens. .In voldoeninglie van welcke voirsz. somme // van Negen en Tachtigh pont ses schellingen ende zes grooten //Ylaems eens, bekende die voirsz. keere en Mayke Jan Pa-// schasius ontfanghen te hebben dezen dertichsten dagh der //maent van Mey twee honderd acht en veertigh Z.sche dael-// ders ’tstnk tot vyff en veertigh stuivers gerekent, en noch // eenen penninek van negen stuivers nyt handen van Balthasak //Dries voirsz. van welck voirsz. somme heeft die voirsz. heer //en Mayke Jan Pasokasius in Jaere, daghe en maende r/ naergesproken in die tegenwoordigheyt van my Notaris en //die getuygen onder genoemt betaelt den voirsz. Baltecasar // Dries voorschreven voor het smelten en yeken, voir essay-// geit ses Garolus guldens eens, endo noch heeft den voirz. //heer en Mayke betaelt voor het overdragen van het voirsz. //kistken van Bergen tot Antwerpen vier stuivers ende noch //vyff schellingen Ylaems betaelt aen my notaris overgekomen //voor myn vacatie en het inventariseren en macken van dat //tegenwoordieh Instrument, versoeckende die voirsz. heer en //Mayke Jan Pachasius van alle tgene dat voirsz. is hier //gemerckt ende gekeurt te worden een ofte meer openbare // instrumenten.
//Dit is aldaer gedaen ’t Antwerpen aspeetum ten maende, //jaere en daghe voirsz. op den dertichsten dagh der voirsz. //maent van May in den jare XVC een en tachtig voirsz. //daermee by en over waren die Yuyst ende Dytrot, Jan Bol-//aerbs en den voirsz. Hendrik Wouters, boekverkooper, mitsg9. //poorters der stad van Antwerpen, als getuygen daertoe ge-// roepen en sunderlinghe geleden. Aldaer stondt onderteekend: //Gerardus Dienss Notaris.”
Het zilver, aanvankelijk hoogstwaarschijnlijk bij Maatje Pascsasius geborgen, is alzoo door haar en haren ouderen broeder Jan, in 1581, te Antwerpen te gelde gemaakt. Of de verkoop heeft plaats gehad met of zonder voorkennis van hun broeder Hendrik is niet gebleken.
Maatje Pasohasius, die om ons onbekende redenen in
1575 uit het Sacramentsgilde trad, was in 1595 nog te Tholen. Zij is waarschijnlijk hier gebleven; dan, noch in het kerkelijke, noch in het gemeente archief, verneemt men overigens iets meer nopens haar. Betreffende Jan Pasohasius wordt vermeld, dat hij in 1590 zijn poorterschap of poorterrecht aan de Kerk heeft betaald; eene omstandigheid, waaruit te besluiten valt, dat hij eenigen tijd afwezig is geweest, doch eindelijk zich hier weder als burger heeft gevestigd. In 1608 werd hij in de Kerk begraven, en op 15 September van datzelfde jaax, maakte de Diaconie in hare stukken bekend, dat zijne vaste eigendommen aan haar waren //gelegateerd” 1).
Alles nu samenvatende, doet vermoeden, dat Jan Pascha-sius, de gewezen Deken in 1574 is ontslagen, en dat hij op het einde van zijn leven, // de nieuwe leer” niet bepaald vijandig is geweest, ’t Is ook vreemd, dat, toen hij had opgehouden aan het hoofd der geestelijkheid te staan, hij niet door zijn broeder, den //vice deken,” werd opgevolgd, maar daarentegen vervangen is door iemand, wiens naam vóór dien tijd niet onder de Kanunniken wordt vermeld. Het was de Yicaris O. van Stbijen te Zierikzee, die het ontslag van den Zierikzeeschen Rector Pasohasius had voorgedragen; wellicht was het ook dezelfde Vicaris, die om bepaalde redenen, het ontslag van den toch reeds uit de stad gebannen Deken had bewerkt, doch of men hierbij bepaaldelijk aan //onzuiverheid” in zijne gevoelens hebbe te denken, is onzeker. Dit alleen kan omtrent die duistere aangelegenheid nog worden opgemerkt', dat de laatste Kerkerekeningen, die door Jan Pascha-srus als Deken werden gesloten, ook altijd werden onderteekend door den Vicaris; terwijl later, onder ’t beheer van den Deken Counelis Haeok , evenals onder ’t bestuur van den Viee-Deken, Hendrik Pasohasius , diens handteekening op de
>) Zie de rekening van de H. Geestmeesters van Tholen.
stukken niet meer voorkomt, en hij derhalve bij het doen der rekeningen ook niet meer tegenwoordig is geweest.
Volgens Ermerins zou Jan Paschasius pastoor van Oud-Vosmeer zijn geweest met heer Assvërüs Jaoobsz. tot //substituut ,” doch zooals ons bekend is, hield hij zich slechts te Vosmeer op, wijl hem reeds vroeger de stad was ontzegd. Of hij daar als pastoor is werkzaam geweest, is niet gebleken. Dan, hoe het daarmede gelegen zij, de man bracht hier zijne laatste dagen door. Hij eindigde te Tholen zelfs zijn leven met een weldaad van grooten omvang; hij toch vermaakte al zijne goederen aan den H. Geest of den Armen, met een legaat of deel aan ’t college van //Standonck” te Leuven. Zijn testament gaf aanleiding tot een langdurig proces voor den Hove van Holland, zóoals uit de stadsnotulen nog kan worden nagegaan Aan den H. Geest kwam een aanzienlijke hoeveelheid land, eene huizing, een boomgaard en eene jaarrente; een minder juist bepaald deel der nalatenschap was bestemd voor het reeds genoemde college, om daaruit de kosten te vinden voor het onderhoud en de opleiding van drie //arme studenten.” Over de verdeeling nu der nalatenschap of over hetgeen voor den Armen en dat, hetwelk voor de opleiding der drie studenten te Leuven moest worden afgezonderd, liep het geschil, dat eerst bij //transactie” van 28 November 1611, na //diver-sche reysen gedebatteert” te hebben, hoofdzakelijk door de ijverige bemoeiingen van den advocaat Mattheus Berghen alhier werd bijgelegd. Van ’t College te Leuven waren opgekomen de heeren Anthonib Meeuwsz., Willem Verboven en Paulus Ruts. Deze geestelijke broeders namen eindelijk genoegen met een geldelijke uitkeering groot 3000 gulden, te betalen in drie gelijke termijnen, te weten 1000 gulden //ge-reet,” 1000 gulden een //jaer daeraen” en de resteerende 1000 gulden weder een jaar later, onder de nadrukkelijke bepaling evenwel, dat deze erfgenamen het testament en alle daarop betrekking hebbende bescheiden zouden overbrengen met volledige quitantie van //patres respective van Standonck binnen
Leuven”

. Zij moesten bekennen //volcomenlick en ten volle betaelt te wesen van al suloken somme van penninghen, als henlu.yd.en offte voorseyd college van wylen den heer Deken Jan Paschasiüs gelegateerd zijn voor drie studenten” 347 348 349). De H. Geest van Tholen zou alsdan //vredelick ende ongemo-lestreert van yemande genieten en behouden de possessie en ’t effect van syn legaatbestaande in landen, eene huizing , een boomgaard en eene jaarrente, om daarmede te doen, als met een '/vrij eyghen goet,” maar voortaan zouden burgemeesters en schepenen van Tholen //alsulcke drie arme studenten senden als ’t hun goetduncken sal te domineeren naer ’t collegium eene bevoegdheid waarvan, voor zooverre mij bekend is, om genoegzaam te bevroeden redenen, helaas! nooit eenig gebruik is gemaakt

.
Ofschoon het testament van heer Jan Paschasiüs niet meer voorhanden is, wordt toch eene opgaaf der eigendommen, door hem aan den Armen van Tholen >/ gelegateerdaangetroffen, en daaruit nu vernemen wij, dat de man, behalve de hier bovengenoemde rente en zijne woning, iiiet minder dan 65 Gemeten 235 Roeden eigendom aan de Diaconie heeft vermaakt. Waarlijk eene milde bespreking, en dat van iemand, die zijne Kerk heeft moeten verlaten, zonder met genoegzame zekerheid kan worden aangetoond, of hij // de nieuwe leer daarin verkondigd, al of niet gunstig is gezind geweest.
In de kerkelijke // Oudheden en Gestichten” van Zeeland , wordt Jan Paschasiüs regent genoemd van het //College Standonck” te Leuven, en deze zijne betrekking tot die stichting verklaart de bespreking ten behoeve daarvan. Daarin wordt ook gezegd, zooals wij reeds vroeger opmerkten , dat hij in 1588 is overleden, doch uit het bijgebrachte blijkt, dat ook het sterfjaar foutief is. Men noemt hem in die ker-
kelijke oudheden tevens den laatsten Deken, doch ook in dat opzicht heeft men zieh vergist; als zoodanig moet heer Oon-nelis Haeck -worden aangemerkt.
Van heer Hendrik Pasohasius deelen de bescheiden ons weinig mede. Zijn // Torenhuys” op het zuidelijke einde der Hoogstraat, ook wel //De Zwaenhoeve” geheeten, was door hem zelf te gelde gemaakt, en aan Baltsen Hubrechts , den man, dien wij uit de //Sententiën” van Al va leerden kennen, en die na zijn ballingschap tot lid van den nieuwen kerkeraad was benoemd, had men het beheer over ’s mans overige in beslag genomen goederen opgedragen. Toen deze daarvan in 1585 voor Baljuw, Burgemeester en Schepenen rekening deed, bleek dat na hee.r Hendriks verscheiden nog 18 £ Vis. van diens verkochte huizing moest worden betaald. Deze invordering, ’t is opmerkelijk, kwam niet ten bate van zijn broeder of zuster; maar verviel voor de helft aan de erfgenamen van Janna Mosterpot en voor de andere helft aan wijlen Hubrecht Mosterpot , die bij testamentaire beschikking zijne gansche nalatenschap had vermaakt aan de Kerk en den H. .Geest, elk voor de helft, zoodat ook nog eenig gedeelte van wijlen heer Hendriks vermogen ten bate kwam van de Kerk, in welke men hem reeds in 1559 als Kanunnik had aangetroffen.
De Geestelijkheid nogmaals in haar geheel overziende, en daarbij nagaande, welke veranderingen onder haar in de laatste jaren hadden plaats gehad, blijkt dat niet allen bij den over-gang der Kerk hier reeds vele jaren waren werkzaam geweest. Uit de rekeningen van het laatste gedeelte der 16e eeuw verneemt men, dat Gerard Beatjmdnt, die in 1563 den Kanunnik Rombout Joosse was opgevolgd, reeds in 1567 is overleden; in diens plaats is gekomen heer Job Pieterse en deze en heer Jan Sarrot, die heer Arent Jansz. de Bonte heeft vervangen , doch enkele jaren te voren nog als Vice Deken te St. Maartensdijk was werkzaam geweest, hadden bij de groote verandering in 1579 hier alzoo nog niet lang dienst gedaan. Onder
de vertrokken Kanunniken waren maar enkelen, die een reeks van jaren in de Kerk waren werkzaam geweest. Zij, die kaar in al haar luister gekend en gediend hadden, waren Jan en Hendrik Pasohasius , A-ssvekus Jacobsz. en Jan Oouwegon-tius , en voor deze heeren, inzonderheid voor Hendrik Pa-sohasius en Jan Oouwegontius moet het gedwongen vertrek moeielijke oogenblikken hebben opgeleverd.
Wij zouden nu met de kerkelijke zaken kunnen eindigen, indien niet eene bijzonderheid ons alsnog noopte eene poos daarbij stil te staan, ’t Is evenwel noodig dit te doen. Wij moeten zelfs nog even terug tot ongeveer het midden der 16e eeuw, ten einde onze lezers in kennis te stellen met een geestelijke, aan wien zoowel de Kerk, als de H. Geest mede groote verplichtingen had, en wiens naam, schoon reeds onderscheidene malen genoemd, wij zeer stellig geroepen zijn voor altoos aan de vergetelheid te onttrekken. Te meer wenschen wij dit te doen, omdat de stukken, waaraan ook deze bijzonderheden werden ontleend, voor anderen schier niet meer te ontcijferen zijn.
Omtrent het midden der 16® eeuw stond te Oud-Vosmeer eenigen tijd als pastoor heer Pieter Hendriksz. Block , een naamgenoot en achterneef van heer Pieter Blook , van den man, dien wij reeds bij de Kerkverheffing, in 1404, van zoo gunstige zijde leerden kennen. Hoe lang hij als geestelijke te Oud-Yosmeer is werkzaam geweest, wordt niet vermeld; doch ’t is waarschijnlijk, dat hij zijn dienst aldaar heeft overgedragen aan den pastoor Mattheus Hulsel, aan den man, die in 157& nog als zanger bij de Sacraments-Missen in de Collegiale Kerk alhier optrad. Heer Pieter is evenwel in deze Kerk, waarvan hij Kanunnik en Deken was, werkzaam geweest, want wij zagen hem onderscheidene malen optreden voor het doen der Missen op het Stadhuis, wanneer de getabberde Heeren op St. Servaasdag daar gezeten waren, zoo voor het doen der rekening, als voor het veranderen der Wet.
Zoodra de geestelijke van zijn vasten kerkdienst hier ont-
slagen was, heeft hij zijne laatste dagen in rust doorgebracht. Hij genoot van deze Kerk een jaargeld, en had reeds in 1547 schikkingen gemaakt met het Kapittel voor zijne begrafenis, door zeker bedrag uit te reiken voor aankoop van een langwerpige tafel in het Priesterkoor. De Kerk moest daarvoor zijn uitvaart bekostigen , zooals blijkens de stukken , daarvan alsnog aanwezig , ook werkelijk is geschied. Al de uitgaven voor zijn uitvaart vindt men verantwoord; alleen is het onbekend op welke wijze de Metten der overledenen gezongen zijn, en hoe, na den Lauden, het plechtige Kequiem in de Kerk-heeft plaats gehad.
Dan, schoon heer Pieter een jaargeld genoot van de Collegiale Kerk, hij was toch geenszins een onbemiddeld geestelijke ; integendeel, hij schijnt rijkelijk met aardsche goederen te zijn gezegend geweest, want bij den verkoop der eigendommen van Jan van Blois , heer van Treslong, waren door hem niet minder dan 60 Gemeten //vroonen” aangekocht. Het jaargeld pleit dus wel voor verrichten kerkdienst, maar niet voor behoeftige omstandigheden, waarin hij zou hebben verkeerd. Trouwens ook zijne afkomst, als zijnde even als heer Job Pietek.se , een afstammeling der Duvenée’s of Curvinoxs , doet aan geene misdeeling van aardsche goederen denken.
Bij uiterste wilsbeschikking besprak heer Pieteb het vruchtgebruik van deze schotvrije gronden aan zijne bloedverwanten Maike Pietebse en Maarten Pranse , doch na hun dood moest de eigendom ter beschikking komen van de Collegiale Kerk in welke hij bepaald had, dat ook zijn stoffelijk overschot zou komen te rusten.
Bene zoo ruime schenking was aan de Kerk nog zelden toegedacht , zij werd alleen overtroffen door de hiervoren om-sohreven erflating van den Deken Jan Pasohasius , en het is ook uithoofde van die aanzienlijke gift, dat wij ’s mans naam hier opzettelijk hebben herdacht. De Kerk, die zonder de uitgebreide bezittingen van het Kapittel en de landen van het Sacramentsgilde, reeds over 75 Gemeten, eigendom beschikte,
zag hare inkomsten door deze schenking beduidend vermeerderen. Jammer evenwel, dat in later dagen, die vroonen, even als de andere eigendom, geheel in strijd met den wil der erflaters, in een onbeteekende erfpacht zijn uitgegeven. Ware zulks niet geschied, dan zou èn de Kerk, èn de Diaconie , zich tegenwoordig nog in het bezit van waarlijk ruime fondsen kunnen verheugen. Dan, gebrek aan eerbied voor het voorgeslacht, minder belangstelling in het lot der armen , of mogelijk ook iets anders , leidde er toe, om den bloei en den staat der Kerk ook op finantieel gebied voor altoos te knakken. De erflaters hebben daaraan geen schuld: ’t was een ander geslacht, dat die weldoeners der menschheid zelfs bij overlevering niet meer kende, hetwelk datgene, wat in den loop der eeuwen door ware vroomheid voor armen en zwakken , die zoo slecht den strijd om het bestaan kunnen helpen uitvechten, bij elkander was gebracht, als het ware weder deed wegzinken onder het algemeen.
A.an de Kerk van Oud-Vosmeer had de eerbiedwaardige geestelijke 8 £ kapitaal of 10 schellingen rente toegedacht, onder den last eener v eeuwigh jaergetij van drie lessen,” benevens eenige andere diensten, alles tot //syner siele saligheyt.” Dan, in 1576, toen de vruchtgebruikers van de aan de Kerk vermaakte eigendommen overleden waren, en Oud-Vosmeers Kerk , vermoedelijk door de // Sectarissen” zeer beschadigd was, verschenen de uitvoerders van den laatsten wil van wijlen heer Pieter Hendriksz. Block , Jan Paschasius en Job Pieterse in het Kapittelhuis met het voorstel, om aan de Kerk van Oud-Vosmeer alsnog 8 £ Vis of eene jaarlijksche rente van 10 schellingen toe te staan, iets wat bij al de geestelijken goedkeuring verwierf Men bepaalde alstoen, dat het Jaargetijde van // drie lessen” bij den //testateur” weleer bepaald, voortaan zou bestaan uit negen lessen, doch de Ambaehtsheeren van Vosmeer moesten vooraf toestaan, dat het vierde gedeelte der vroonen, omtrent 15 Gemeten bedragende, neeuwiglyck” bezwaard zoude blijven met zekere kerkelijke lasten van wege
het Kapittel. Die lasten dan bestonden in een Jaargetijde en in het uitdeelen van zeker aantal brooden driemaal sjaars op de Sint-Pietersdagen. In de opbrengsten zouden dan ook deelen de dienaren der Kerk van Oud-Vosmeer ; als zijnde ook zij leden van het Kapittel. Hetgeen er oversekoot zou ten bate komen van een // bequaem predicantdie // altyt ’tson-daechs ende ’t Heyligdaechs zou catechismum doen ende der Ohristelycker heligien fundamenten ende hoofdstuoken binnen onse Collegiale kercke van Tholen.” De Heerschappen zouden ook gehouden zijn in Mei, de maand , waarin heer Pietek, overleden was, een Jaargetijde te laten doen van //negen lessen” en alle Zondagen in die maand na // ’t sermoen” te doen bidden voor de rust der ziel van den //fondateur" 1). Voor het tijdig aankondigen van dit Jaargetijde en de Zondaagsche gebeden in de week te voren, zou de // vice-pastoor” van Oud-Vosmeer ontvangen 4 schellingen met nog twee pond was voor offerlichten en vier pond was voor twee groote kaarsen, die op den dag van ’t Jaargetijde ontstoken moesten worden. Ook de koster zou gehouden zijn het Jaargetijde en de Zondagsche gebeden vooraf bekend te maken, door het luiden van al de klokken, gedurende eene // goede pooze,” en daarvoor en voor het // helpen zingen,” zou hij jaarlijks 16 grooten Vis ontvangen. Was hij tevens priester, dan was hij ook gehouden de Mis te helpen bedienen. Ingeval er een kapelaan was, zou deze voor de hulp in // ’t zingen” bij het Jaargetijde 12 grooten genieten, alles te bestrijden uit de 20 schellingen rente van de 16 £ Vis en hetgeen er overbleef, kwam ten bate der Kerk van Vosmeer. En opdat nu deze //fundatie” des te beter in stand mochte blijve en altijd onderhouden worden , hadden de // executeuren,” die van heb Kapittel en den gezworen notaris // gebedenhet daarvan opgemaakte stuk te onderteekenen op 4 September 1576.
0 Heer Pieter Hendriksz. Block is 26 Mei 1565 overleden , oud omtrent 77 jaar.
Wij zien liet, de geestelijke beschikte over zijne nalatenschap met zorgvuldige nauwkeurigheid, bestemde de plaats, waar zijn gebeente rusten moest, maakte bestellingen, die volgende geslachten moesten uitvoeren, deelde weldaden uit na zijn dood en poogde zelf te leven van de mildheid of liefdadigheid Was dit alles louter begoocheling, de vrucht des vooroordeels van kindsbeen ingeprent of met de moedermelk ingezogen P Wie zijn wij, om zoodanig oordeel te vellen ? En met welk recht zou men handelen, om de heiligste ingevingen des mensche-lijken gevoels voor dwaling en droomerij te verklaren? Neen, al wat groot en goed was onder de menschen, gevoelde steeds eene nauwe betrekking, inzonderheid tot de zwakkere wezens van zijn geslacht, en naar mate men grooter en edeler was, werd deze betrekking inniger en heiliger, haar invloed mach-tiger en vergat men zichzelven, om ook voor volgende geslachten te leven. Men was er van overtuigd, dat zij die eenmaal leefden , zoowel als zij die leven en leven zullen, allen met een onverbreekbaren band aan elkander verbonden zijn.
Heer Pieteh Hendhiksz. Block wordt niet onder de geleerden zijner eeuw gerekend; niets is zelfs van zijne letterkundige loopbaan bekend. Het is vrij waarschijnlijk, dat hij alleen hier en te Oud-Vosmeer den gewonen kerkdienst heeft verricht en derhalve nog in lang niet dat aanzien genoten heeft als zijn voormalige naam- en ambtgenoot, die zooals ons bekend is, jaren achtereen als hofkapelaan van Hertog Albrecht is werkzaam geweest. Maar moet men uitsluitend groote talenten op letterkundig gebied in eere houden? Is men niet eveneens geroepen ook de namen van hen, die door oprechte milddadigheid en wezenlijke vroomheid hebben uitgemunt, aan de vergetelheid te onttrekken? Gewis. Men moet ook de nagedachtenis van dezulken, die dit leven niet konden verlaten, alvorens der Kerk of hunnen armen natnurgenooten eene weldaad bewezen was, in eere houden. Wij moeten hunne nagedachtenis zegenen, zoo dikwijls wij daartoe in de gelegenheid zijn. In welk een armzalige wereld toch zouden wij leven,