Na de omkading dezer oudste gedeelten zal de vervening zich spoedig tot de buitendijksche gronden hebben bepaald ; dat zij evenwel ook daarna noodig bleef, en de derrie zelfs eeuwen later nog de eenige brandstof was voor de bewoners der aan de baren ontwoekerde wateringen, zal ieder begrijpen , die weet, welke aanzienlijke gedeelten van deze zoo vroeg ontgonnen streken, wegens hare ziltige gesteldheid, ongeschikt waren voor het aankweeken van houtgewas. In groote strooken van die oude gronden tiert zelfs nog geen boomgewas, en dit is van zoo algemeene bekendheid, dat aanplanting daarvan , buiten de onmiddellijke en kunstmatig opgevoerde erven der bouwhoeven, nimmer ondernomen wordt 1).
Eerst in later eeuwen, toen polders tegen de oude wateringen waren aangewonnen; toen gronden waren bedijkt, waarvan de kleioppcrvlakte merkelijk hooger boven de derrielaag reikte , ontstond cr meer gelegenheid voor het aanplanten van hout. Dan, ongeacht deze meerdere gelegenheid tot aanplanting van boomen, die hand over hand toenam ; en door het eindelijk daartoe ook geschikter worden der hoogere gedeelten van do oude wateringen , nam het gebruik van veen of derrie als brandstof toch eerst in den aan vang van onze eeuw een einde 36 37).
Voor het graven van derrie werden in later tijd de met de stroomen gemeen liggende gronden omhand . om de uitvoering der werkzaamheden, aan' het geregeld vervenen verbonden , door liet opkomend getij geene vertraging te doen ondergaan. Wanneer de veen uit zoodanig omkaad veld tot op zekere, niet moeielijk te bereiken diepte, was weggebaald, stak men de kaden of zomerdijken weder door en liet bet «ghedarycd landt” op nieuw aan de speling der getijen over. Slechts in enkele gevallen werden de vergraven gorzen geëffend , de opgeworpen kaden tot zeedijlcshoogte opgevoerd en de vergraven oppervlakte tot polderland bestemd.
Ook werd derrie gebaald binnendijks, doch zoowel de bui-tendijksche, als de binnendijksche vergravingen maakten met het oog op de willekeurige wijze, waarop men daarbij veelal te werk ging, wettelijke bepalingen noodzakelijk, die later herbaaldelijk werden verscherpt. x) Reeds in de Zeeuwsche Keur van 1256 toch lezen wij betreffende deze aangelegenheid: // soo wye moerwerek leget buten dijeke naeder den ouden dycke dan 30 roen, hy sal den Grave gelden drie pont, sondcr den lechseat; soo wie moerwerk leget in den lande daer men die Grave syne bede afgevet, liy salt beteren in ’t sgraven genade. Soo wie daerinek graeft daer men sel of bernt binnen den dyclce, hy sal den Grave gelden van elcke eupe 10 seell. 38 39) Soe wie daerinek graeft bij den wege of bij den zeedyclc, hy sal den Grave gelden een £, maer is hy selver een Schoutate, die den darri delvet, soo sal hy den Grave gelden twee £;

den heerwech sal men beteren mitter aerden, die. daer naest leget, die dat weder seyt, hy sal den Grave gelden twee pont.” 40)
In liet laatste gedeelte der 15e eeuw dolf men de derrie hoofdzakelijk uit de gorzen van de Piet, eene overstroomde gemeente bewesten Wolfaartsdijk, die voormaals zich uitstrekte tot onder Arncmuiden.
Makia van BoukgondiS werkte het delven van derrie krachtig tegen Zij beloofde in 1477 zelfs geene brieven meer te zullen verleenen om derrie te delven ;/tot het branden van zout uit de erven binnen Holland, Zeeland en Friesland gelegen. Ook blijkens de Nieuwe keuren van Zeeland van 1496 bleef het graven van die grondstof buitendijks binnen den afstand van 30 Roeden uit de dijken verboden, op boete bij overtreding van 30 £ zonder den legschat. Binnendijks mocht zij niet gestoken worden uit gronden, waarvan de Graaf zijne lieden trok op de boete van C pond, en eindelijk werd nog bepaald, dat niemand //darinek” delven mocht dan //alleenlijck om zijns zelfs beminghe” en niet dan ten minste quetse van den Lande.” x)
Ook in 1515 werd door Keizer Kabel Y het graven van derrie ten strengste verboden. Aan het verbod werd alstoen de vergunning toegevoegd, dat een iegelijk hoornen of houtgewas mocht planten op de zijkanten der wegen tegenover zijn erf. 41 42 43)
Dit recht van beplanting heeft er in onze eeuw toe geleid , om ook de zijkanten der wegen te beschouwen als gedeelten van de aanliggende eigendommen , natuurlijk geheel tegen de bedoeling van het besluit en de rechten van de vruchtgebruikers der wegen in. Alleen toch het plantreeht was van den eenên bezitter overgebracht op den anderen.
De derrie in zware //kloetelnigen” aan hare vaste bedding ontleend, werd met booten of met betuigde en onbetuigde vaartuigen naar de dijken of andere plaatsen vervoerd, waar zij aan dunne plaggen gestoken, in doorluchtige hoopen werd te drogen gesteld. Droog zijnde, werd zij volgens Corneuis Bat-tus , een oud kroniekschrijver , tot ascli verbrand , en deze , van oudsher bekend onder den naam van zei- of zelkasch, voerde men naar Zierikzee en Reymcrswale , waar men reeds in de vroegste tijden zich bezighield met het maken van zout.
Later legde men zich in vele andere plaatsen op het maken van zout toe. Ook Tholen had vroegtijdig zijne keeten, waarin het werd bereid, en blijkens de open brieven van Jan van Beaumont, bloeide deze industrie hier reeds in den aanvaug der 14® eeuw.
Uit de zelkasch, vermengd met zoutwater, werd volgens genoemden Cornelis Battus, boven sterke vuren het zout gestookt in groote pannen. Naar die pannen heette het bedrijf h panneneering” en de lieden, die zich met het zoutzieden bezighielden, noemde men pannemannen, zooals uit tal van oorkonden kan worden aangetoond.
Hij , die gezegd wordt zich het eerst aan de zoutindustrie te hebben gewijd, was Ziringus , dien de geschiedenis ons doet kennen als een zoon van zekeren Lalalo uit Hongarije. Deze Ziringus, door zijn broeder uit zijn geboorteland verdreven, heeft, naar men meent , zich in Schouwen gevestigd en de zoutziederij op die wijze aangevangen.
Maar is ’t niet aan gegronden twijfel onderhevig of aanvankelijk op bovengenoemde wijze zout uit zellcascli werd gemaakt? Of diende de gedroogde derrie te allen tijde slechts tot brandstof voor het bereiden van zout ? Dat het zout in den aanvang door Ziringus uit zelkasch werd // gezieden” is hoofdzakelijk ontleend aan oude Hollandsche kronieken , doch liet schijnt, dat Eeygers-bergh , die dit verhaalt, zelf heeft getwijfeld aan die wijze van bereiding. Immers de mededeeling uit die oude geschriften aan-halende, zegt hij , n welcke asseken men siedende was met sout-water in de Keeten ende also gesoden wesendc, worde schoon wit sont, waerdeure men seyt, naedat die sommighe geleerden suspiceren, dat Ziringus de konate van alsoo ’t zout te maken in ’t lant van Schouwen eerstmael ghevonden ende begonnen hoeft” 44). ’t Is alzoo niet Reygeesbergh zelf, die beweert, als zou het zout eertijds uit zelkasch verkregen zijn , en in zijn tijd, dat is omstreeks half de 16® eeuw , toen de zouthandel allerwegen nog in meerdere of mindere mate bloeide , maakte men dit althans niet meer uit zelkasch. Iets verder toch zegt deze in zoo menigerlei opzicht nauwkeurige kroniekschrijver //dat Zierikzee destijds zich zeer gheneerende was met zoutneeringhe,” doch slechts // om wit cleyn soudt van grof te sieden, daerse menighe grote Huysen ende Keeten toe hadden.” Zie, toen maakte men derhalve slechts fijnzout van grofzout; men bezigde daarvoor waarschijnlijk reeds zoogenaamd Engelsch klipzout, vermengd met zoutwater, evenals in onze dagen, en dat gestookt tot op 17 graden van den zoutweger, reeds begint te lcristalliseeren 3).
De vraag heeft zich voorgedaan , of het niet immer zoo is geweest. Is voor de zoutbereiding hier te lande niet door alle tijden heen grofzout als hoofdbestanddeel aangevoerd? De overal alsnog aanwezige zelkasch, vaak vermengd met houtskool zou dan geenszins als onverbruikte of uitgestookte grondstof, maar eenvoudig als overschot van gebezigde brandstof voor het maken van zout moeten worden aangemerkt. En met te meer recht kunnen bovenstaande vragen worden gedaan, in aanmerking nemende, dat reeds in de alleroudste bescheiden, in de oorkonden van de 18° eeuw, op aanvoer van grofzout gewezen wordt. Bovendien merke men op , dat in alle stukken, op dit
*) In de op het getouw gezette beschrijving van Schouwen'komen wij op Ziringus uitvoerig terug.
*) Het klipzout van Liverpool is bruinachtig van kleur. Het is bij den aanvoer met aarddeelen bezet, tot liet ontdoen waarvan het in een smelt-of zuiveringskuip met zoutwater wordt opgelost en ter bezinking gesteld. Na de bezinking wordt de pekel in de pan gepompt met toevoeging van 5 a 6 KG. aluin op de iooo ICG. pekel, tot afscheiding van het alsnog overgebleven vuil, dat vóór de lcoking als een schuimend vlies op de oppervlakte drijft en daarvan zorgvuldig wordt verwijderd.
onderwerp betrekking hebbende , zoowel op >/ pannen” als op t> cuypen” gewezen wordt, en het bestaan der laatste levert het onomstootelijke bewijs , dat het ruwe , ongeraffineerde zout, in de eeuwen , waarop die oude oorkonden doelen, evenals in onze dagen, in zoutwater opgelost, reeds aan eenc voorafgaande zuivering of bezinking onderworpen werd. Nog zij bericht, dat wij onder het van elders aangevoerde grofzout, iets anders hebben te verstaan, dan het in onze keeten gemaakte grove zout, dat alleen door verschil van stoking verkregen wordt. Te allen tijde toch maakte men zoowel fijn- als grofzout, welk laatste door zijn langzamer bereiding voor krachtiger gehouden wordt. Onder het van elders aangevoerde grofzout hebben wij te verstaan, het door herhaalde verebbing van zoutwater verkregen aardzout, of het hij uitnemendheid grove of aan groote en kleine stukken losgewoelde klipzout.
Het telkens na de zoutschepping overschictende vocht wordt tegenwoordig weder gebruikt voor cene volgende smelting; vroeger werd dit geregeld als pekel in den handel gebracht,
Van andere door Jan van Beaumonx verleende privilegiën is niets gebleken. Wel had Willem IV hem in 1342 gemachtigd, om in al zijne dorpen en //eygenheden” keuren te maken van inhoud, als die van Borsele, doch het schijnt, dat van de geschonken vrijheid geen druk gebruik is gemaakt. *)
In hetzelfde jaar echter, waarin graaf Willem hem voor het verleenen van keuren machtigde, gelastte hij den Baljuwen van Goes en Borsele den geestelijken aldaar het vechten en liet verkoopeb van eet- en drinkwaren te verbieden.
’t Is niet bekend of - Jan van Beaumont zich veel te Tliolen heeft opgehouden, Wel had hij hier zijn Burcht, het in latere stukken zoogenaamde huis of Kasteel achter Dalen of Dalem; 44
doch van een bepaald verblijf daarop is weinig met eenige zekerheid bekend. Het Kasteel lag in den polder Yijftien-honderdgemeten op ongeveer 250 Meter buiten de Noordpoort, op eenigen afstand van den nu grootelijks vergraven dijk. Jans nazaten, de Heeren van Blois, brachten meerdere dagen daarop door, en uit het kerkelijk archief is zelfs gebleken, dat daaraan eene kapel met een Altaar, aan de H. Maagd gewijd, verbonden was.
Zekere berichten van de stichting van liet Kasteel zijn mij niet voorgekomen; wel blijkt uit een charter van 1229 betreffende den verkoop van goederen aan graaf Eloeis IY, dat de broeders Willem en Hendiiik , zonen van Goten , in Schakerloo een //Hovinghe” of kasteel bezaten, maar ’t is moeielijk uit te maken, of onder Schakerloo, hier bedoeld, het oude of het nieuwe moet worden verstaan. Yeel pleit voorliet laatste, omdat de verkoopers beloven den Graaf zooveel te zullen geven als Hügho en Willem, de zonen van Witto, van hun eigendom buiten het oude Schakerloo aan hem hadden overgedragen. Maar Willem en Hendrik, de zonen van Goten , verkochten geen beploegbaren grond; zij droegen slechts datgene over, wat zij in erfpacht of liever in leen bezaten, en deze omstandigheid doet wederom denken aan het oude Schakerloo, naar welks bezit de Hollandsche Graven zoozeer hunkerden. Dan, hoe het zij, maakte het Kasteel alstoen nog geen deel uit van de goederen van het ambacht, het werd ongetwijfeld toch spoedig daartoe gerekend.
Wanneer het Kasteel werd gebouwd, is derhalve onzeker. Slechts dan, wanneer kon worden uitgemaakt, dat het door Jan van Beatjmont was gesticht, zou men met zekerheid kunnen zeggen, dat de tijd van grondvesting niet hooger kan opklimmen dan tot in ’t begin der 14de eeuw.
Yan de slooping van het gebouw is.mede niets bekend; wel blijkt, dat, ofschoon Tholen reeds in 1897 aan de Grafelijkheid overging, het Kasteel kort daarna werd verleid op een natuurlijken zoon van Jan van Blois.
ïoa
Wij kunnen tot ons leedwezen den lezers zelfs niet eens eene teekening van den Burcht aanbieden. Van liet zeker trot-sche gebouw bestaat, voor zooverre wij weten, zelfs geene afbeelding meer. Het werd door de vroegere Heeren met groote kosten opgetrokken, maar het -/Kleyn Egypte," zoo heette de stichting, is, na eeuwen aan den knagenden tand des tijds wederstand te hebben geboden, eindelijk voor afbraak verkocht. Het is gesloopt door hen, die het anders op kostbare wijze hadden moeten onderhouden. De Burcht heeft hetzelfde lot ondergaan, als zoo menig andere, ten gevolge der veranderde maatschappelijke toestanden in de laatste tijden.
Alleen de oude adel vond vermaak in het land- of buitenleven; hij bouwde zich dusdanige verblijven, ten einde deftig te kunnen wonen onder zijne onderzaten, die eerbiedig tegen hem opzagen. De tegenwoordige bezitters van heerlijkheden of uitgebreide goederen daarentegen willen zich meestal geen aanzien meer verschaffen door in een beperkten kring een rijk inkomen te verteren; zij ontwijken de afgelegene oorden, om in de steden in elkanders onmiddellijke omgeving, de vruchten te genieten der tegenwoordige beschaving; zij laten het beheer hunner goederen gewoonlijk over aan rentmeesters, die zich eveneens aan het plattelandsleven zoeken te onttrekken ’).
Of het //Kleyn Egypte” ook met een ringmuur was afgesloten , is onbekend; van de grachten, die het omringden, meenen wij nog duidelijke sporen op te merken. Maar hoe weinig wij er ook van weten, wij kunnen er ons van verzekerd houden, dat het gebouw genoegzaam in overeenstemming zal zijn geweest met andere sloten of kasteelen uit die lang vervlogen tijden. Het plein of binnenhof zal ook hier aan alle zijden door verdedigingswerken of nevengebouwen zijn gedekt geweest; ook hier was het hoofdgebouw stellig van zware hoek- 45 torens voorzien; de hoofdmuren getand, gekanteeld en om-transt, zullen met poorten en schietgaten zijn bezet geweest, en op de andere hoeken, op de punten van minder gewicht, zal men hangtorens, voorzien van schietgaten, hebben aangetroffen.
Eerst toen de vermogende Heeren, die op den Burcht hun verblijf hielden, waren uitgestorven, zal alles opgehouden hebben te bestaan. Thans is zelfs de grondslag, waarop die adellijke huizing eenmaal verrees, ternauwernood van de andere erven te onderscheiden, iets wat ons geenszins bevreemdt, wanneer men bedenkt, dat daar, waar menschenhanden arbeiden, doorgaans elk spoor van ’t verledene wordt uitgewischt. Hoeveel is in den loop der eeuwen niet op volmaakt gelijke wijze, als dit Kasteel verdwenen, waarvan de gesteldheid van den grond ons hoegenaamd zelfs geen naricht meer geven kan. Het gebouw met het geslacht, dat het bewoonde, verdween en thans wordt de, grond, die, was deze er voor in staat, van zooveel zou kunnen getuigen, dienstbaar gemaakt aan den landbouw.
Willen wij te dezer plaatse evenwel nogmaals in ’t verledene indringen, dan vindt men de ruime laan, die vroeger van den dijk naar de slotpoort leidde, nog terug; wij zien in de dicht met struikgewas begroeide slooten, de breede grachten weder voor ons oog te voorschijn komen; het verstrooide puin rijst omhoog en vormt zich weder te zamen tot het zoolang verdwenen gebouw. Eindelijk toovert de verbeelding ons geheel terug in den vervlogen tijd; de nu eenzame vlakte bevolkt zich weder; wij wandelen door de dreven en boomgaarden, en wanen ons waarlijk tijdgenooten van die zoo lang tot stof wedergekeerde geslachten. Maar wat is de slotsom van dat allesP Helaas! het verledene is, hoe vurig ook bemind, als het terugdenken aan de jeugd voor een grijsaard, als de herinnering aan een droom; het is vervlogen en kan niet teruggeroepen worden. Het tegenwoordige is onzeker; weldra zal ook dat weder voorbij zijn.
Nog even bij Tholens Heer stilstaande, kunnen wij betreffende liem nog het volgende mededeelen: Jan van Beaümont overleed 11 Maart 1356, Tholen en zijne andere goederen nalatende aan zijne eenige dochter Joitanna , die gehuwd was met Bodewijk van Cii&tillon, graaf van Blois.
Jan van Beaümont was voorzeker een der rijkste lieden van zijn tijd. Niet alleen Tholen, ook Schoonhoven, Gouda, Beaümont en menige andere heerlijkheid was op hem verleid, en bij dit alles waren hem nog te beurt gevallen de, uitgebreide , doch verbeurd verklaarde goede,ren van Kloris van Boksele van Monster. Hij wordt door de geschiedschrijvers eenparig geroemd en beschouwd als een ridder van den echten stempel. Hij werd te Valenciennes begraven bij wde eordeliers,” waar zijn kleinzoon Jan van Blois tc zijner gedachtenis eene prachtige graftombe van zwart gepolijst marmer liet oprichteu. Het grafschrift, dat met koperen letters is ingelegd, luidt:
Cp g$t nnfiïe Et puippant merite 3fean üe ï^atnau jaüip pure öe 25eaumont/ pui fut fiïp au ramtE 3fean Et a ia cotn* teppE f>ïpïtppe/ Et frètE tiu camtE *6mlïauim gui piment cp emprEp au epDEur: et ttEpappa eu ï’an be prats M€€€WB% ïe f3? jour öe Mazg. a l&teu / guE pat* pa nriperi* carbe iï üeuiïïe aboir pitie' Et uiEtcp bE ï’amE bE ïp/ araEU* Heer Jan van Blois , deed dit graf afsluiten met een ijzeren hek, waarvan de kosten niet minder beliepen dan 160 Bra-bantsche Moutons.
Gravin Margaketha had haren oom Jan van Beaümont toegestaan, dat, indien hij zonder //mansoir” kwam te overlijden, zijne goederen zonden-overgaan op zijne dochter Jo-hanna en haar man,. // haer liefs neve.

Maar Lodewijk , 46
Johanna’s man was reeds in den slag bij Orecy, in welken de Franschen onder Philips IV in 1346 door Eduahd III verslagen werden, gesneuveld, zoodat de erfgoederen van Jan van Beaumont in handen kwamen van zijne kleinzonen Jan , Guy en Bodewijk van Blois. De oudste, Bodewijk , bekwam de goederen in krank rijk en Henegouwen; Jan ontving die in Holland en Zeeland, waardoor bij beer werd vau Gouda, Schoonhoven en Tholen, en aan den jongsten, aan Guy, viel de heerlijkheid Beaumont ten deel.
Nog in hetzelfde jaar waarin Jan van Beaumont was overleden , vindt men Jan van Blois , den tweeden zoon van den gesneuvelden Bodewijk van GiiHtillon , als heer van Tholen vermeld, en hij was het, aan wien deze gemeente in 1366' zulke uitgebreide keuren te danken had. ]) Hij gaf in 1373 ook // octrooi” tot bedijking van Deurloo, een polder , die tegen den Mosselhoelc en den polder Ver-Belie is aangedijkt. Dit Deurloo word uitgegeven voor // de elfde schoof” , en het n tiende lam” ; bovendien moest van den drooggevallen gvond het vijfde Gemet vrij- of vroonland zijn, en insgelijks heer Jan of zijne rechtverkrijgenden toebehooren'. De polder zou dan gedurende de eerste zeven jaren vrij zijn van alle beden, lasten en heervaarten, maar de tienden met de vroonlanden moesten terstond ter beschikking van den uitgever worden gc-.steld. Na de genoemde zeven jaar, zou de dijkage met hare bewoners onder // de wetten” en h voorrechten” komen van de andere polders van het land.
Staan wij bij deze uitgifte van gronden even stil. Ook uit die merkwaardige handeling valt te leeren. Jan van Blois was de wettige eigenaar der in te polderen gorzen, want ook de aanwas maakte deel uit van het op hem verleide goed. Hij droeg die schorren over aan anderen, die deze aan den invloed der zee wenschten te onttrekken. De ambachtsheer 47 48 vorderde voor de overdracht geene betaling in geld; hij maakte het den bedijkers gemakkelijk, bedingende de Tienden van de in de nieuwe landen te winnen vruchten : tevens vorderde hij de Lammertiende en het vijfde gedeelte van den binnendijks te brengen grond. Dit vijfde gedeelte van de oppervlakte des polders moest steeds als vroon- of te allen tijde als niet schatplichtig eigendom worden aangemerkt.
Zie, onder dusdanige conditiën gingen de gorzen , tot op dien tijd slechts voor beweiding verpacht, zonder eenigc geldelijke uitkeering aan anderen in eigendom over , en op dusdanige wijze, wij weten het, zijn de meeste vroon- of vrijlanden, vele tiend- en andere rechten, ontstaan.
Tegen de niet schotplichtigheid der vroonlanden zijn in onze dagen tal van bezwaren ingebracht; maar wij begrijpen niet, hoe, zoolang eerlijkheid en goede trouw op prijs worden gesteld, er ooit sprake kan zijn, om dergelijk rechtmatig verkregen rechten op de tegenwoordige bezitters daarvan te betwisten. En al beschikken wij niet altijd over voldoende of echte bescheiden, waarmede de toedracht van zaken kan worden aangetoond, voor hen, die de geschiedenis van onze Middeleeuwen grondig kennen, is de grond van al dergelijke rechten voldoende duidelijk. Het is zelfs mogelijk, dat van sommige overeenkomsten, voor cijnzen en erfpachten, voor tiend- en vroonrechten , nooit schrifturen hebben bestaan, doch dit pleit meer in ’t voor- dan in ’t nadeel dier tijden, waarin die zaken nog met volle vertrouwen mondeling konden worden behandeld. De tegenwoordige geest van verzet, tegen die rechten bij gemis aan bescheiden, pleit niet zeer voor wezenlijke beschaving.
Weinig tijds na deze uitgifte ondernam heer Jan van Blois zelf de bedijking der gorzen aan den noordkant der stad, waaruit de Dalempolder ontstond, naar men zegt, aldus genoemd , naar zijn bij zit Soms ia van Dalem , bij wie hij, zooals bekend is, eenige natuurlijke kinderen bad.
De waterkeering voor dezen polder opgeworpen, sloot aan den reeds grootendeels bebouwden dijk van den Vijftienhonderd-gemetenpolder aan: zij gaf eene gunstige gelegenheid tot uitbreiding der Oude-stad langs den waterkant, eene zaak, waarin sinds de afsluitingen op het zuid- en noordeinde van den bebouwden zeedijk, niet te denken was geweest.
Spoedig schijnt bebouwing van den nieuwen dijk te zijn gevolgd, doch gedurende deze waterkeering was, konden alleen op bet binnentalnd, dat is langs den noordkant daarvan woningen worden gevestigd. De buitenkant, aan de zijde der Buitenstad, kreeg eerst geschiktheid voor bebouwing, toen ook de daarvoor gelegen gorzen door aanwas of' kunstmatige op-hooging boven het dagelijkscb getij lagen verheven, en dat dit niet spoedig het geval is geweest, kan alsnog uit den vorm en de richting der buizen worden nagegaan.
De Dalemsche straat liep, even als de dijk, waarop zij was aangelegd, door; in de nabijheid van den voormaligen Kruit-toren was zij van den buitendijk afgesloten door eene poort, die toegang gevende tot den nieuwen uitweg over den zeedijk en later tot Vosmeer, aanvankelijk met den naam van Dalemsche, doch later met dien van Vosmeersche poort, is bestempeld.
Bij het ontstaan van de Dalemsche straat moesten de stadswerken van Jan van Beatjmont van de Noordpoort tot de alsnu gestichte afsluiting worden doorgetrokken. Eindelijk verdween ook deze Dalemsche of Vosmeersche poort, maar van den toestand der oude werken bleven in den Hoogewal en in de Stadsvaten hij het Verbrande nog sporen aanwezig. Ook van het later aangebrachte bastion voor de oude Dalemsche poort hieven nog geringe overblijfselen bestaan.
Tn aanmerking nemende, dat de Dalemsche straat op een zeedijk is aangelegd, en dat, zooals wij reeds zeiden, de bebouwing langs de binnenhelling veel vroeger heeft plaats gehad, dan langs den buitenkant, is het duidelijk, dat aan den noordkant , waar de huizen oudtijds uitzicht hadden op de haven , dc oudste woningen van deze straat moeten worden aangetroffen, en de helling des (lijks aan die zijde ook meer in ’t oogvallend moot zijn, dan aan den overkant, waar het terrein zooveel
later aan den invloed der getijen werd onttrokken. Hetzelfde verschijnsel doet zich voor ten opzichte van de Hoogstraat. Ook daarvan is de huizenrij langs de binnen- of polderzijde het eerst gesticht, en daar de gronden van den Vijftienhon-derdgemetenpolder vroeger dan die van Dalem zijn bedijkt, moet de binnenwaaTtsche helling, die het meest zichtbaar is in de Kerk- èn Stoofstraat, daar ook nog sterker zijn.
Jan van Blois zal zeker dat gedeelte van zijn opgeworpen dijk, dat aan de Dalemsche straat het aanzijn schonk . zelfs aan den noordkant niet geheel bebouwd hebben aanschouwd; daartoe leefde hij te kort, nadat zijn nieuwe polder was tot stand gekomen. Het is zelfs onzeker, of de versterking van dit nieuwe gedeelte der stad, door hem of zijn broeder heeft plaats gehad; wij hebben deswege geenc stellige berichten aan-getroffen, weshalve het ook onzeker is , door wien de kosten 'daarvan gedragen zijn. Wel werden door hem vesten gegraven langs de ommuurde stad , want in 1365 hier zijnde,, om de uitvoering daarvan in oogensehouw te nemen, schonk hij den gravers, die alstoen op twee plaatsen tegelijk werkzaam waren, twee vaten bier; maar dit geschiedde vóór do bedijking van Dalem en die vergraving had alzoo geene betrekking op de aanhechting der Nieuwe-stad.
Bij het maken der vesten door Jan van Blois stilstaande, komt het voor, als liet de vordering (lier werken te wenschen over; zoo niet, dan bestond haast met de totstandkoming daarvan, want in de week, na Jans komst, vertrok Willem, • //de bottelier,” naar Dreischor en Goes, met verzoek om, //die goide luden” van Tholen te hulp te komen in het maken hunner grachten. Ongetwijfeld bestonden er gewichtige redenen, om de uitvoering te bespoedigen. Maar wat vernemen wij te dien opzichte nader? Een geschil tusschen Jan van Blois en den Heer van Bergen-op-Zoom, sinds enkele jaren bestaande , kreeg in die dagen een ernstig aanzie'n en het is volstrekt niet onwaarschijnlijk , dat zelfs een spoedige aanval op de stad van die zijde werd verwacht.
Toen Jan tan Blois de graafwerken kwam bezichtigen , was liet in het hartje van den winter, en niettegenstaande dit ongunstige jaargetijde voor dusdanige grondwerken, werd tocli onmiddellijk naar hulp uitgezien , voorzeker wel een bewijs , dat ernstige omstandigheden werden verwacht, zooals uit den loop der zaken later ook duidelijk blijken zal.
Uithoofde zijner vele bezittingen in Zeeland bracht Jan van Blois ook dikwijls eenigc dagen te Tholen door. Minstens eenmaal in ’t jaar was hij hier op zijn Burcht. Hij bracht gewoonlijk veel paarden mede, doch van die , welke hij met zich voerde , bleef dikwijls een gedeelte te Bergen-op-Zoom , omdat de overtocht over de onbedijkte slikken aan den overkant der ITcenetreoht aan te veel bezwaar onderhevig was. Tn 1361 vertoefde hij hier vier dagen achtereen tot het houden van //vierschaar.” Bij hem was alstoen ten etQn de ons bekende Melis van Valkenburgh , die gezegd wordt baljuw van Tholen te zijn; ook Jan van Maalstede zat //diewile” bij hem aan , cn Hollander van Reymerswale tweemaal ’). In het volgende jaar, toen Jan van Blois wederom eenige dagen hier had doorgebracht, voerden // sine goide luden van Ter Tolne hem met horen Cogghe” naar Strijenmonde; zij kwamen ’s Woensdags laat te Schoonhoven, waar n syne mannen ’s morgens met hem aten, alvorens zij de terugreis ondernamen.” In Mei 1364 was Tholens Heer weder eene ge7 heele week in de stad. Onder zijne dischgenooten vindt men alstoen vermeld Jan van Maalstede en Boudewijn en Hollander van Reymerswale , doch zijn boekhouder verhaalt , dat hij bovendien veel // aenvals” had van // ambachtsluden , mannen en anderen,” en dat hoofdzakelijk , // wijl hi ter vier-soacr” zat. Niet minder // groote cost” en // acnval” had hij in 1365, toen hij gekomen was, om de hierboven bedoelde graaf-■ *) Zie nopens Melis van Valkenburgh bladz. 72, Hollander van Reymerswale of Hollander Kervincx komt anno 1344 voor als baljuw van Middelburg.
werken in oogenschouw te nemen, en hij in de volgende week na zijne komst ook ditmaal ter //vierscaer” zat, met de hoeren Babbenchon , I'Iughe en Jan van Langeraok ; terwijl tot zijn onmiddellijk gevolg behoorden Gilles van Arnemutden Aloud Janszoon met al //sync mannen” van Reymerswale.
Uit eene verantwoording voor den veerman van //Ter Tolne” blijkt, dat hij inzonderheid in ’t volgende jaar, in 1366, met een groot gevolg is overgekomen, toen hij des Dinsdags na Allerheiligen ook met een bezoek van hertog Albrecjtt werd vereerd; wijl, zooals men later verneemt, heer Jan // voir die vrijheyt van Tolne” wezen moest ter dagvaart te Antwerpen en de Landvorst hem naar aanleiding daarvan vooraf spreken moest.
Telken jare herhaalde Tholens Heer zijn bezoek; nu eens van meer, dan eens van minder talrijk gevolg omringd. Wij zouden echter ons verhaal betreffende die reizen kunnen eindigen, ware het niet, dat zijne volgende overkomsten meestal in nauw verband stonden met belangrijke gebeurtenissen hier voorgevallen en waarvan de vermelding alsnog wenschelijk is, alvorens wij tot andere onderwerpen overgaan.
In "t jaar 1367 reed heer Jan van Blois op Maandag 1 October van Rozendaal naar Tholen, waar hij tot den //anderen Dinsdag” vertoefde. Het doel van zijne overkomst was, //om te rekenen met zijne ambachtsluden” in tegenwoordigheid van Wolfebt van Bobsele van Yeere, 49) en Nicolaas van Reymerswale , die beiden met //vele van syne mannen” herhaaldelijk bij hem aten, waardoor hij, zoowel als door den mislukten overtocht zijner paarden door het stormachtige weder, zich aanzienlijke uitgaven te getroosten had. In November verscheen hij weder met een aanzienlijk gevolg en twaalf paarden.
Zijn Raad liet hij van Bergen-op-Zoom terugrijden; doch zelf bleef hij hier verscheidene dagen achtereen, in gezelschap van de heeren Jan van Langekack , Woleeet van Borsele van Veere, Hendrik van Borsele , Gilles van Arnemuiden , Nicolaas van Reymerswale en Wolkeet van Reymeeswale , die zoowel als de Rentmeester en de Baljuw van Tholen, benevens de Baljuwen van Dreischor en Goes, //stadelic met hem aten,” ter oorzake van welken nasleep zijn zuinige boekhouder andermaal stof tot klagen vond, //over de grote cost van den mannen dagelix, die met sinen heer spise omboden.” Enkele dagen later verschenen weder Jan van Langekack , heer Albeegiit en Jan van Bueen, raden van Jan van Blois, nog acht paarden met zich voerende; terwijl ook kwamen Oliviek van Evekinge met zijne beide zonen en de Heeren van Monster, van Te Wijk en Goes J).
Met welk oogmerk heer Oliviee van Evekinge en de andere lieden van Borsele waren overgekomen, is onbekend. Alleen blijkt uit een op het getouw gezette geschiedenis van het voormalige eiland Borsele, dat wijlen Jan van Beaumont daar vele eigendommen bezeten heeft, en derhalve ook Jan van Blois daar zeer was gegoed. In Monster, de hoofdplaats van dat eiland, had onze Heer 1487 Gemeten en in Te Wijk, de oude residentie van een jonger tak der Van Boesele’s van Monster, stond 1118 Gemeten ambacht te zijnen name. In Oostkerke, dat met Wolfertsdorp vereenigd was, bezat hij bovendien nog 230 Gemeten, weshalve hij in ’t geheel daar over 2885 Gemeten ambacht te beschikken had. Het is dus waarschijnlijk, dat de mannen dier gemeenten vele geldelijke aangelegenheden met hun Leenheer hebben te regelen gehad. Dan, ’t is zoo goed als zeker, dat ook andere zaken zijn behandeld, want er was spanning tusschen Tholens Heer en den Heer van het reeds zoo machtige Huis van Bergen-op-Zoom.
Op Donderdag, St. Margriet, 13f>8 kwam ook Jams Baad te Tholen. Den volgenden dag verscheen hij zelf en ‘s Zondags arriveerden Ciekr.it van Maalstede , de Heer van Eve-ringe en Gilles van Arnemuïden , die allen een dag en nacht op zijnen Burcht vertoefden. In Oogstmaand , toen de Heer van Bergen-op-Zoom eenige Tholenanrs gevangen genomen had , en dat niettegenstaande reeds etui vergelijk of bestand met hem getroffen was, toog de Baljuw, van Tholen in allerijl naar Schoonhoven, om Godekin, die »armborstier ,” en Hanne-kin Albreciitsz , om hem bij te staan , of zooals men het in het stuk uitdrukte, om hem //te stereken.” De strijd, die kort daarop gevolgd is, meet lievig geweest zijn . want weinige dagen later reed zekere Willem met "s Uceren brieven naar de Heeren van Yeere, naar die van liet alstoen zoo uitgestrekte Everinge , naar die van St. Maartensdijk , naar de broeders van Reymerswale en naar anderen , hun allen dringend verzoekende //die goide luden van Tholne toch te. hulpe te comen.” Tn September zonden de Baden Hannekin Al-brechtsz, af naar Schoonhoven, om de overkomst van heer Jan van Blois zelf te verzoeken. Met spande er , maar gelukkig , men besloot kort daarop tot liet houden eenor dagvaart, waarop de zaak met die van Bergen-op-Zoom uitvoerig zou worden besproken en op welke dagvaart ook de Baljuw, Jan van dek Greecke , om bepaalde , maar onbekende redenen, daarop . verschijnen zou. Op de bijeenkomst schijnt men het niet eens te zijn geworden , want er werd besloten tot voortzetting van den krijg, waarom ook alsnu de hulp werd ingeroepen van de Heeren van Yeere. van Everinge en van Willem de Vriez®. Ook schreef Jan van Blois om bijstand aan de luieren van Reymerswale, aan Jan van Haamstede , aan Hendrik van den Abeele , aan den Heer van St. Maartensdijk , aan do steden Middelburg en Zierikzee en nog aan // vele andere ridders , enapen en poirters.” En niet enkel aan Zeeuwschc , ook aan Hollandsche edelen weTd om 'hulp //gebeden.” Zoo werd op Allerheiligendag Engelgoed met brieven gezonden naar Rover van Montfoort , naar Dirk van Zuylen , naar Steven van Nvevelt, Jan van Renesse, Gerard van Polanen, Gerard van Ysselsteyn en naar Jan van Almeloo , terwijl zekere Ruokin met gelijke uitnoodiging vertrok naar den heer Haerleii van Ameuzoyen en Poedeuoyen en diens vrienden , naar den heer van TJenden en zijne twee broeders, naar de heeren Jan van Brakel , Willem van de Merwede en Willem van Drongelen en naar des laatsten broeder, heer Arend van der Dossen: vervolgens werden verzocht Gosewyn van Vauderie en Jan van Driemiliën, en een ander bracht brieven aan den burggraaf van Leiden, aan den heer Bartiiolomeus van Raaphorst , aan Ploris van Adrichem , Daniël van Matenesse , Dirk van der Spaange , de broeders van Gouda, Gerard van Poelgeest, Jan van Groenevelt, Willem van Kralingen, Willem van Naaltwyok en aan Dirk van Zwieten.
Voorzeker was nooit aanzienlijker stoet van ridders-, knapen en knechten in Tholen gezien. Zij kwamen evenwel niet, om hunne dagen in genot op den Burcht bij den lieer Jan van Blois door te brengen; neen, zij verschenen om te strijden, want iets later verneemt men, dat zelfs gebruik gemaakt werd van //.donrebussen,” die van Langerack waren aangevoerd, ’t Ts ons nu duidelijk, waarom heer Jan van Blois, twee jaar te voren, zoo haastig was in het voltooien der vesten: voor Tholen stond alstoen, de geschiedrollen vermelden het, eene belegering door die van Bergen-op-Zoom, voor de deur.
Hoe de twist geëindigd is, daarvan wordt niets bericht; ook is het niet duidelijk tengevolge waarvan hij eigenlijk was ontstaan; doch het is eene volstrekt niet gewaagde gissing, als wij de oorzaak ervan stellen in de van Tholens zijde betwiste aanspraken van den Heer van Bergen-op-Zoom op den Mocr-dijck, op de alstoen nog onbedijkte, maar reeds grazige gorzen van Vosmeer.
Na afloop van den strijd bleef Hannekin Albrechtsz. nog eenige dagen hier; hem werd de zorg opgedragen over de van den Heer van Bergen-op-Zoom genomen schapen, en de man,
8
wien men die taak had toevertrouwd, had van dit geschutte of in beslag genomen vee twee »plackaten” waarvan liet cene voorzien was van het zegel van heer Jan en liet andere van dat van den machtigen Heer van Bcrgcn-op-Zoom.
Ongetwijfeld waren die* schapen grazende geweest op de buitengronden van Tholen, waarin de voormalige Ileeren van Breda, en na de splitsing van dit omvangrijke leen, de Heeren van Bergen-op-Zoom , nog altijd meenden //het gerechte derdepart” te bezitten 1).
Ons vermoeden omtrent de oorzaak van den strijd krijgt nog meer zekerheid, als wij letten op hetgeen kort daarop is gevolgd. In Mei 1375 toch verscheen Jan van Blois weder te Tholen; hij bleef daar zelfs drie weken en zijne gemalin , mevrouw van Gelee , vergezelde hem. Maar hij was niet onafgebroken hier. Hertog Albrecht had wedeT een dagvaart bevolen te Geertruidenherg, hoofdzakelijk voor het bespreken der ontstane geschillen nopens den Moerdijck, onder Tholen.
Op die vergadering verscheen de Heer van Tholen met Jan van Langerack , Gilles van Arnijmuiden, Nicolaas van de Merwede , Wildeman van Weldamme en vele anderen van //sinen ghesinde”; ook waren daar genoodigd de Heer van Gemp, Reyniek Deveu, Diric van der Gouda, Frederik van Zevender en Willem IIont met den rentmeester, welk gezelschap ook hier eenige malen bij heer Jan «aanzat.” Of het op die dagvaart, in zake den Moerdijck, tot eene beslissing kwam, is niet waarschijnlijk. daar gezegd wordt, dat dit de eerste was, die daarvoor was belegd, terwijl uit latere berichten werkelijk is gebleken, dat ook op de volgende dagvaart over den Moerdijck tussehen heer Jan van Blois en den Heer van Bergen-op-Zoom en zelfs over eene nieuwe "paelscheydinghe” tussehen beider gebied, is gehandeld. Ja, na eindelijk her-haaldelijk daarvoor hij elkander te zijn geweest, schreef hertog
') Zie bladzijde 29 van dit werk, voor wat betreft die aanspraken.
Albueoht in ’t najaar daarvoor nogmaals een dagvaart uit met bijwoning van den Raad van Holland en Zeeland, om inzonderheid de zaken van «Tliolen te regelen.” Maar ook op deze bijeenkomst schijnt men het over de quaestie niet te zijn eens geworden, want nogmaals vergaderde men en nu ook met den Raad van Brabant.
Omtrent de eindbeslissing verkeert men in het onzekere, doch wat de oorzaak van den krijg of twist aangaat, uit alles is liet duidelijk, dat die liep over ’t bezit van den buitendijk-sehen grond langs den nog altoos hier bekenden Moerdyck , onder welken naam ook de daarvoor gelegen schorren destijds stonden bekend ]).
Welke eenc verandering van toestanden had in den loop der eeuwen plaats gegrepen? Toen de bewoners van Scherpcnisse nog op de vrije vlakten omdoolden, behoorde de grond aan allen of niemand toe, en nu reeds oorlog om het bezit van niet eens ingepolderden eigendom Zeker, de beschaving is in dien tusschentijd belangrijk toegenomen, maar ongelukkig , elke vermeerdering van beschaving leidt tot donkerder achtergrond, want weelde en ellende zijn steeds tweelingen ook der beschaving 2).
Uit een door van Mieb,is medegedeeld charter betreffende de paalscheiding tusschen Zeeland en Brabant, vernemen wij
'I Bij eene in 1887 uitgevoerde vergraving aan den zeekant bij Tholen, werden op de diepte der voormalige slikken nog gevonden eenige overblijfselen van een geraamte van een paard; daarbij lag een draag- of eere-penning met kruis en randschrift: «Aus Asia Gratia,” een klein kruikje en een overblijfsel van een linnen zak met twee peervormige schiet- of werpsteenen Vermoedelijk was een en ander afkomstig van een destijds gesneuvelden ruiter, op wiens borst de eerepenning, hierboven genoemd, ter herinnering aan de Kruistochten, nog gehangen heeft. In de onmiddellijke omgeving der gevonden voorwerpen, lag ook een zware wigvormige werpsteen, die door de arbeiders voor een gewonen dijksteen was aangezien.
2) Zie bladz. 10 en 11 van dit werk in verband met bladz. 8.
dat kort na de gehouden dagvaarten en misschien reeds vroeger , elk zijne gronden had afgepaald; maar met die. afpaling was het geschil niet bijgelegd; men had in de 15° eeuw en alzoo lang na het verscheiden der graven van Bloih met de alstoen reeds voorgestelde grenzen tusschcn de eigendommen van Tliolen en Bergen-op-Zoom zelfs nog volstrekt geen vrede.
Zooals wij reeds opmerkten, bezat Jan van Bloïs vele goederen of ambachten en dat niet uitsluitend in Zeeland, ook in Holland, in Brabant, in Gelderland, in Maastricht en zelfs in Keulen was dit liet geval. Hij had mitsdien verscheidene leenmannen of vasallcn, die hem , zoodra hij te velde trok , moesten dienen, en door zijn aanzien, rijkdom en uitgestrekte bezittingen werd hij zoowel geëerbiedigd door den Hertog van Brabant, als door hertog Albreciït , wiens neef hij was. Tholen moest hem in tijd van oorlog bijstaan met eene //cogglie" //bemand met 31 //koppen”; Pieter uit den Poel beloofde hem insgelijks te zullen dienen met cene cogghe; terwijl die van Oudewator op 27 Maart 1371 het merkwaardige besluit namen hem tegen een ieder, behalve tegen den Graaf van 1 lolland, te zullen helpen met 21 gewapende mannen *).
Het vermogen van Jan van Bloïs is eenigszins na te gaan uit de omstandigheid , dat alleen voor de overdracht der goederen, hem van zijn grootvader, Jan van Beau munt , aangekomen , een bedrag van 15000 Schilden moest worden betaald. In 1378 waren hem ook de bezittingen van zijn overleden broeder Bodewijk ten deele aanbestorven; maar hoe uitgebreid zijne goederen ook waren, voor zijne kostbare hofhouding , die geheel op den voet als die van hertog Albreciit was ingerieht, waren bijzonder groote uitgaven noodzakelijk. JDe adel van Henegouwen, van Holland en Zeeland, vond bij hem steeds // een open huys en taefel,” en voor al die gastvrijheid en voor zijne kostbare reizen, waren zijne schatten , lioo aan-
‘) F. VAN Mieris, Groot charterboek van Holland en Zeeland, deel III, bladz. 2i6 en 257.
zienlijk ook, op den duur niet toereikend. Om een denkbeeld te geven van hetgeen Jan van Bloxs op zijne veelvuldige reizen zooal noodig had, en om tevens te doen zien, hoe daarbij geleefd werd, zullen wij onzen lezers enkele staaltjes daarvan mededeelen.
In de huishoudelijke rekening van 1360 wordt gezegd: n Des naesten Saterdach zoo luidt het bij het boeken van een dier reizen , // voer myn joncheer van Schiedamme te Ghcer-// vliet waert, dacrre die van Schiedamme op horen oosten // voeren dede met eene cogghcscepe , ende daer hi ten etenc // quam ende duyrde des nachts , wantet gheen goet vaerweder n en was, niet hem heer Jan van Langherac, ende at des // avonts mitten "Vrouwe van Putten. Sondach van Ghecrvliet //na den eten, qaam te eten en slapen te Tholne, daerre die // vrouwe van Putten haerludcn van Gheervliet mit hare baerge // voeren dede , en bleef aldaer tot des anderen Sondagen mit // hem, die heer van Barbenchon al die weclce uyt, die daer //voerschreven Sondaghe ten eten uyt Henegouwen ghecomen //was, ende heer Jan van Langherac, en aten met hem dese //wecke her Jan van Heesbeyn, die jonghe heer Jan van Ym-// merzeel ende heer Gherryt van der Maelstede, diewyl deel //van myn Joncheren mannen, ende ambachtsliede in Zeelant // en andere goede luden. Voer myn joncheer des voerscreven //Sondaghe na den eten met eenre baerge van der Tholne ter // Goes waert, daer hi des avonts ten eten quam en bleef tot // des naesten Donredagen morghens, met him die heer van //Barbenchon ende heer Jan van der Maelstede ende heer Jan // van Langerac desselfs Sondagen en niet langer, daer mit hem //aten heer Jan van Haemstede en heer Olivier van Everinge // een werf, heer Gerryt van der Maelstede dicwile, en ander-//deels goeder lude.” Daarop leest men: //Donredag na St.
//Marie Magdalenen voorscreven vroech porrede myn Joncheer // van der Goys te Middelburch waert en quam ten ontbiten tot // Arnemuiden , mit him die heer van Barbenchon ende heer Jan // van der Maelstede. Daerna quam myn Joncheer des voerscreven