YERYOLG DER GESCHIEDENIS.
Het was dan half de 15e eeuw , waarin Tholen voorzeker zijn hoogste punt van bloei en aanzien had bereikt. De stad dreef te dien tijde zelfs handel op Engeland, zooals wij reeds hebben kunnen vernemen uit een charter van 1425 , waarbij . Drank en Willem, beiden zonen van zekeren Jan werden gemachtigd tot vervolging van die van Sandwich, om der schade wil, die zij van de Engelschen daar met hunne schepen ondervonden hadden. Zij konden hen arresteeren en //beeomme-ren” overal, waar zij verschenen, onverschillig of dit geschiedde in Holland of Zeeland.
Ja, in dezen tijd was de nering en de welvaart bijzonder toegenomen. De zeevaart, de handel en de visscherij, de zoutziederij en de landbouw, bloeiden hier meer dan in menig andere stad Maar kort nadat wij ons overzicht gaven, trof ook haar eene deerlijke ramp, tengevolge waarvan haar aanvankelijk genoten bloei, even als die van het naburige B eymerswale, voor langen tijd werd geknakt.
Het was namelijk op 16 Mei 1452, toen door een vreese-lijken brand vijf zesde gedeelte harer gebouwen, waaronder het Stadhuis, het Gasthuis en eene poort werd vernield. a) De 256 257
brand schijnt in het noordelijke gedeelte to zijn begonnen; ongetwijfeld heeft hij ook daar wel zijne grootste verwoesting aangericht, wijl de omgeving daar, sinds die noodlottige gebeurtenis , nog immer met den naam van //Het Verbrande” wordt bestempeld *).
Afgaande op de strekking van het meest geteisterde gedeelte door den brand, vermoedt men dat de wind bij die vreeselijke ramp noordoostelijk is geweest; de wind toch, en vooral ook de stroo- en rietbedekkingen op de meestal nog houten woningen , zullen voorzeker veel tot de snelle verbreiding van het vuur of tot den zoo ontzettenden omvang van den brand, hebben bijgedragen.
Verschrikkelijk was deze gebeurtenis, waarvan men de oorzaak niet meer kent. Niet alleen de huizen, maar ook alle have en goed, ja zelfs de vaartuigen in de haven, werden een prooi der vlammen, zooals blijkt uit de gehavende of gesplinterde hulk, de //stadscogge,” op het zegel der stad.
De noodlottige gebeurtenis, die in weinige uren tijds het werk van eeuwen vernielde, schijnt den brand van Reymerswale van 2 Mei 1450 nog verre te hebben overtroffen 257 258). Men kon na afloop van de ramp met recht zeggen, de stad van Jan van Beatjmont bestaat niet meer.
De plaats, aan zoovelen dierbaar, lag daar alsnu door het vuur verteerd. Zij geleek een groote ruïne, waarvan wel de aanblik grootsch, maar de toestand des te treuriger was, wijl alle leven daaruit geweken scheen Niets dan uitgebrande wanden of verkoolde binten; overal gezichten, waarop de doodsangst en de wanhoop te lezen stond; overal hartverscheurende jammerkreten van vrouwen en kinderen; overal losgelaten en verwilderd rond loopend vee, en hier en elders stervenden van den geleden angst en kommer.
Achteruitgang in macht en aanzien was het onvermijdelijke gevolg van dit noodlottige ongeval. Velen verlieten de verbrande stad, om elders bij vrienden en bekenden een onderkomen te vinden; zij, die bleven, waren schier van alles beroofd. Wel wendde het stedelijk Bestuur onmiddellijk alles aan, om de zware ramp te boven te komen; wel onthief Philips van Boukgondië zelfs de stad van haar optebrengen aandeel in de Grafelijke bede, onder beding dat men de te innen gelden zou // uitdeelen” onder hen , die hunne woningen wensch-ten op te bouwen; wel werd door dien Vorst ook een privilegie verstrekt, inhoudende machtiging, om misdadigers te bannen, om van eiken poorter, die de stad verliet, den 20atca penning zijner bezittingen in te vorderen , en om van burgers, geen poorters zijnde, maar van hen ervende, den 20“ten penning der erfenis voor de stad te heffen ; maar dit alles, hoe ook van bijzondere belangstelling getuigende, was niet toereikende, om de geleden schade ook maar ten deele te heelen.
Philips van Boukgondië zelf gaf last tot uitgifte van //lyf-penciën” tot een bedrag van 70 £ vis. aan rente, ongetwijfeld met oogmerk, om met de opbrengst dier uitgifte de Stadswerken en het Stadhuis te herbouwen. De stad bleef borg voor de richtige uitbetaling en aflossing der lijfrenten, die op drie levens konden worden uitgegeven 1). De Graaf beloofde de gemeente daarvoor schadeloos te zullen houden, stellende zijne domeinen des gevorderd te harer beschikking als onderpand. Dan, laten wij ’s Vorsten merkwaardigen brief in deze zelf doen spreken. Philips dan geeft »de stede van der Tholen ende dengenen, die zyt voort machtigen zullen, ende eiken van dien, volcommen maoht ende speciaal bevel, . onse voorsz. renten ende Domeinen te innen ende te ontfanghen van onsen wegen met sulcken rechte, als onse Rentmeister van der Tholen en Scakersloo dat souden mogen innen ende out-
vanghen.” Verder heet het: »Ende want onse stede van der Tholen ons in dese saicken groiten danck ende gunst gedaen hebben, soe hebben wy voir ons, onsen erven ende nacome-lingen, graven ende gravinnen van Hollant ende van Zeelant, gcloift en geloven'in goeden truwen ende princeliken woorden, alle punten in desen onsen brieven begrepen, en elek bysonder te houden ende te volcommen sonder in eenigerwys dairtegen te gain, te doen of te. laten doen of eenige wegen te soeken ofte te laten soecken, dairmede eenige van dese punten voirsz. eenichsins gcmeinckt of gebroken soude mogen worden” *). Ook de Graaf had alzoo geld noodig, hetgeen ons niet verwondert. in aanmerking nemende, dat veel van de stadswerken, toen nog voor rekening der Grafelijkheid komende, insgelijks herstel of vernieuwing vorderden.
Stellig is het Stadhuis alstoen ook herbouwd in den trant, als waarin wij dit alsnog aanschouwen. Het is een aanzienlijk gebouw met een slanken voorgevel van zoogenaamden witten arduin. Op dezelfde wijze als in de Raadhuizen van Veere en Middelburg heeft men ook hier het voornemen gehad in den voorgevel beelden te plaatsen, waarvoor de ijzeren haken en de baldaquins alsnog aanwezig zijn. Voor zooverre mij bekend is, is het in deze slechts bij het voornemen gebleven. Ware het oogmerk van den bouwmeester bereikt, dan zou men wellicht in dien gevel de beeltenissen van Jan van Beaumont — Mama van Soisson,
Jan van Blois — Maghteld van Gelee ,
Guy van Blois — Maeia van Vlaandeiien en Prank van Boesele — Jacoba van Beieren , als Heeren en Vrouwen van Tholen hebben aanschouwd.
Het was bij deze gelegenheid, dat het stadsbestuur ook vergunning verzocht tot het doen vervaardigen van een nieuw zegel, ten einde de te plaatsen of uit te geven lijfrenten daarmede te stempelen. De Graaf tot wien dit verzoek gericht
was, gaf daartoe vergunning, onder beding evenwel, dat liet te maken zegel later in het openbaar of in tegenwoordigheid van de gansche gemeente zou worden verbroken Niette- '
genstaande dit bepaalde bevel, schijnt toch geenc onbruikbaar-making daarvan te zijn gevolgd, want in 14 5(5, toen andermaal ulijfpenciën" werden uitgegeven, gaf dezelfde Vorst machtiging, om daarvoor alsnog het oude of bestaande zegel te gebruiken 259 260 261),
Het zegel, dat hoewel geschonden, in de vorige eeuw nog op een rentebrief van 1470 aanwezig was, stelde een zeer gehavende // hulk of Cogge” met een geheel onttakelden mast, voor. Het schild was gekantonncerd met vier klimmende leeuwen , waarvan de eerste, en vierde van keel, de tweede en derde van sabel; ook de u Cogge” was van sabel en de twee bovenste leeuwen waren vereenigd met een van onderen gekan-teelden dwarsbalk Boven op het schild stonden twee vogels. Aan de zijden daarvan vond men twee hagedissen of andere dieren met een omschrift in Gothische typen van den volgenden ihhoud: //Sigillum Communitatis de Tolnis.”
Later is dit merkwaardige zegel, welks symbolen ongetwijfeld zinspeelden op den deerniswaardigen toestand der stad, merkelijk gewijzigd, want op dat van 1586 komt de gekan-teelde dwarsbalk niet meer voor; ook de hagedissen ontbreken, zijnde hunne plaatsen ingenomen door griffioenen, die het schild, dat met een gouden kroon gedekt is, dragen. Daarna heeft nogmaals wijziging plaats gehad.
Het stadszegel met de gehavende Gogge was niet zoo oud, als dat der Kerk, dat reeds bestond in den aan vang der 15® eeuw, toen onder anderen het schrijven van het Kapittel aan de Geestelijkheid van Schakerloo daarmede werd bekrachtigd

. Maar de stad was lang te voren in het bezit van een nog
ouder zegel geweest. De brand schijnt echter aanleiding gegeven te hebben tot verandering.
Het zegel der Kerk stelde voor het beeld van de H. Maagd met het kind Jezus op den arm tusschen twee kerkpilaren.
De Kerk had alzoo hare H. Maagd, de stad hare oorlogs-cogge tot symbool bij de vervaardiging van haar zegel tot grondslag genomen. De oorzaken, waarop die voorwerpen tot stand waren gekomen, waren zeer verschillend. Het eerste, het zegel der Kerk, had zijn ontstaan te danken aan eene gelukkige gebeurtenis, aan de Verheffing der kapel tot eene Collegiale Kerk ; het andere was het gevolg eener vreeselijke ramp, van de verbranding der stad.
Reeds in 1458 schonk Philips van Bouegondtë de stad wederom een privilegie. Hij gaf namelijk hare poorters vrijheid, om gestolen goederen weder in ontvang te nemen, mits uit //der heerlycker handt.” Ook regelde hij het beheer der weezen, door deze rechtstreeks onder het toezicht te stellen van baljuw, burgemeesters en schepenen. De Vorst gelastte den Magistraat een nauwlettend //toevoorzicht” te houden, zoowel op de weezen, als op hunne goederen. Men was gehouden over de ouderlooze kinderen voogden te stellen, die verplicht waren jaarlijks van hunne goederen rekening en verantwoording te doen voor de wet en de naaste bloedverwanten. Hetgeen jaarlijks van de verplegingskosten overbleef, zou worden //opgelegd,” en de kinderen moesten onder voogdij blijven, tot //sy redelieken out ende wys waren,” en in staat om //keur selve te regerene.” Een en ander werd natuurlijk ook nu weder bepaald zonder //arglist ofte verkeerde bedoeling.”
’s Graven bepalingen bleven van kracht tot in 1565 , toen baljuw, burgemeesters en schepenen het echter raadzaam vonden , ze te wijzigen en aan te vullen. Men was er alstoen van overtuigd, dat, ongeacht de voortreffelijke voorschriften , toch nog veel verkeerds in de behandeling der weezen en in het beheer hunner goederen plaats vond. Van velen werden de eigendommen //onnuttelyck” gebruikt; dikwijls werden
hunne goederen tegen te lage prijzen van de hand gedaan, een en ander tot «-groot verdriet” van de later tot jaren van onderscheid gekomenen.
Van veel vooruitgang op zedelijk gebied, getuigen de ingeslopen misbruiken niet; de nadere regeling van 1565, is zij op waarheid gegrond, levert het bewijs, dat men het destijds met ’s Graven oprechte bevelen, om toch alles te doen, «sonder argelist ende verkeerde oogmercken,” zoo nauw niet meer genomen had.
Maar de Magistraat bracht alstoen in ’t beheer verandering. Hij stelde na //rypen rade ende deliberatie” een geheel nieuwe «instructie” vast, bestaande nit 51 artikelen, waardoor de goederen der weezen onder ’t beheer eener //weeskamer” werden gebracht.
Personen van beroofder //sinnenen zij die «sot of sympel, blind en stom ofte met allen doof waren,” kwamen en bleven hun gansche leven onder voogdij. Van deze uitvoerige instructie is in het stadsarchief nog een net exemplaar op perkament geschreven, aanwezig J).
In het schrijven, waarbij het Stadsbestuur de voorrechten betreffende het weezenbeheer had verzocht, was de toestand der Gemeente met donkere kleuren geschilderd. Men had den Graaf medegedeeld, dat de stad gelegen was //in een hoeck van der zee;” dat //er luttel volcks in verkeerde; dat er weynig loops van comanscap in was , en dat de inwoners er niet souden kunnen blyven, als er geene hulpe kwam van hogerhandt ” Philips had de zaak met aandacht //overmerckt” en, altijd //begheerende de welvaert, bate ende prouffite van synen lande,” had hij zich spoedig laten vinden, om zijnen poorters ook nn weder datgene te verleenen , wat zij zoo vurig in geschrifte hadden verzocht.
Maar de stad was ook zwaar geteisterd; hetgeen noeste vlijt en overleg in den loop van eeuwen bij elkander had gebracht,
') Zie het Stadsarchief.
was grootelijks door het vuur verteerd, en ’t viel niet gemakkelijk eene zoo geweldige ramp te boven te komen. De meeste burgers waren geruïneerd, terwijl zij, die op de stroomen hun brood moesten verdienen, in die dagen niet dan tegenspoed ondervonden. De wateren toch werden sinds eenigen tijd onveilig gemaakt door tal van zeeschuimers, wier driestheid, afgaande op hetgeen de bescheiden ons daarvan verhalen, aan het ongeloofelijke grenst. Zij toch voeren, dreven of ankerden gemeenschappelijk op de stroomen, wachtten de arme visschers of beurtlieden af, plunderden hunne vaartuigen, sloegen velen van de ongelukkige schepelingen dood, wierpen hen over boord of stelden hen op zwaar rantsoen, waarvoor de losprijzen dan op bepaalde plaatsen soms onder de muren van de woonplaatsen der gegijzelden, moesten worden uitgereikt.
Deze plaag kreeg ook voor onze Tholenaars zulke afmetingen, dat het schier niemand meer waagde uit te zeilen. De stad verbond zich in deze moeielijke aangelegenheid met andere gemeenten, en na eenig overleg kwam men tot het besluit, gedeputeerden af te vaardigen naar den Graaf, die in deze weder wel bereid zou bevonden worden te doen, wat hij vermocht.
Uit Philips’ open brief betrekkelijk deze aangelegenheid, verneemt men, dat de zeeroovers bestonden //uyt menigerhande nacien, hun bethoenende vyande der menschelicker naturen.” Zij hadden sinds lang //groote verderfflioke schade” aangericht //aan visschers en coopvairders,” zoo //an live als aen goede.”
Dagelijks, zegt de Graaf, nam die plaag toe, zoodat //de zee soo voll dieven wert dat schier nyemant die meer veyligh kon bevisschen noch bevaren.”
Men had Philips ook medegedeeld, dat er nog lieden te vinden waren, die door hebzucht gedreven, den roovers //spyze ende drancke verkochten,” ja, zelfs met hen handelden in gestolen goederen, als had men met eerlijke lieden toe doen, De vorst had daarom op staanden voet zijn open brief tegen dien zeeroof uitgevaardigd, waarin hij meteen ook het verkoopen van //victualiën” aan de roovers ten strengste laakte en ver-
bood. En niet alleen het verknopen van levensbehoeften, ook het verhandelen van geroofde goederen, en liet /'verduisteren” daarvan, werd ten strengste gegispt of verboden. Hij beval den beambten de dieven op te sporen, de door hen geroofde goederen in bewaring te nemen en die terug te geven aan de rechtmatige eigenaars, en om de roovers te doen straffen sonder verdragh nae gelegenlieyt hoirs misdaets.” Den visschers raadde hij, zich te verdedigen of de roovers te wederstaan; zij zouden in geenerlei opzicht daarmede iets misdoen tegen hem.”
Philips beval, dat men zijn open brief //uy troepen ende kundigben of doen uytroepen en cundighen sou, ‘t allen steden ende plaetsen, daer’t behoirde, in sulcker manieren, dat nye-mant billiker segghen en moge, dat die niet tot synne ken-nisse gecomen en sy” 1).
Maar dit alles was naar het oordeel van de Gedeputeerden nog geenszins voldoende, om het kwaad, dat zulke verschrikkelijke afmetingen verkregen had, uit te roeien. Zij verzochten, nog vóór hun vertrek //searpere” bepalingen, waartoe de welwillende Landsheer, men verwondert er zich over, zich onmiddellijk weder liet vinden.
Na gezegd te hebben, dat //die voorsz. gedeputeerde onser voirsz landen ons naederhand noeh voirder onderwesen hebben, hoe dat sy meerder ende breeder provisie ende voirsienicheyt noch hierinne behoeven,” bepaalde Philips op denzelfden dag, dat, wanneer weder zeeschuimers in eenig gat of iu de eene of andere haven verschenen, de inwoners maar gemeenschappelijk tegen hen moesten optrekken, hen aanvallen en gevangen nemen; zij konden hen // kwetsen, doodslaan, overboordt worpen,” enz. al naar het hen goeddacht.
Maakten zij de roovers //tot gevangenen” en haalden zij zich daardoor kosten n op den hals,” dan konden zij die uitgaven verhalen op de van hen genomen vaartuigen en goederen, Al de ambtenaren werden in dit tweede stuk vermaand, toch
'/hun uiterste plicht” te doen in het achterhalen, opsporen en straffen van dit roofgespuis.
De Graaf gelastte ook nu weder, // dese tegenwoordige brieve te doen uytroepen ende cundigen openbaerlick ende overal in syne landen een yegelick in syne bedrive ter steden ende plecken, al soi ’t gewoenlick ende gecostumeert is te doen, updat een yegelioken, die wete dair off hebben moge ende dieselve brieve doen ende laten onderhouden ende volcommen van puncte tot puncte nae hoiren inhouden, want liy ’t alsoo gedaen wilde hebben” 1).
In hoeverre nu het zelf optreden der burgers tegen dit roofgespuis geholpen heeft, vernemen wij niet; evenmin blijkt in hoeverre ook andere gewesten met die plaag te kampen hebben gehad; alleen is uit de bescheiden van die dagen op te maken, dat de armoede en de verslagenheid hier, ook door deze aangelegenheid, groot was. En ook dit is zeker, dat in plaats van het zelf optreden der visschers, men destijds beter ware geweest met een One jus Pom.ee jus en diens vloot, want waarlijk de zeeroovers waren lieden van geene kleinigheid vervaard.
Een gansch andere, een min of meer voordeelige zaak, had omtrent dezen tijd voor Tholen plaats. De uitgebreide slikken en schorren, aan de overzijde van den stroom, tegenover de stad, waren, wij zagen het reeds in ons laatste overzicht, tot rijpe gorzen opgewassen, Hoofdzakelijk was dit hèt geval met die, welke gelegen waren tusschen de Eendracht en de Weel, later bekend onder den naarn van het Lange-Water, doch hetwelk eigenlijk niets anders was, dan een nog altoos overgebleven vermogende geul van den alouden Quarenvliet.
De Heer van Bergen-op-Zoom, Jan van Glimes, bijgenaamd Jan met de Lippen, ging over tot het bedijken dier gronden, waardoor de Heer-Boudewijnspolder ontstond, die tusschen twee vlieten ingesloten, aanvankelijk dus een eiland vormde.
In den nieuw aangewonnen polder verrees zelfs een dorp , welks molen werd gebouwd op den dijk, nagenoeg recht over den noordoostelijken hoek van den Dalempolder '). De toren van dit dorp lag ongeveer in de lijn, die getrokken wordt van den kerktoren van Bergen-op-Zoom naar den toren van het Stadhuis van Tholen, op ongeveer 300 meter van den tegen-woordigen zeedijk.
De grondslag van het sinds lang verdwenen plaatsje is tegenwoordig, zoo door de grondsoort, als door zijne onregelmatige gesteldheid , nog van het andere polderland te onderscheiden. Bij de bewoners van den omtrek staat het perceel, dat de begraafplaats en de puin van de Kerk en den Toren onder zijne lichte grasnerf verbergt, bekend onder den naam van //De Toren,” misschien, omdat de laatste overblijfselen daarvan nog tot diep in onze eeuw zijn aanwezig geweest.
De bewoners van het dorp en den nieuwen polder kwamen te Tholen ter markt, zij voerden hier hunne granen aan, tot weinig tijds later, toen de Heer van Bergen-op-Zoom ook de Halstersche Weel of den Quarenvliet afsloot. Daardoor verbond hij het verkregen poldereiland met het vasteland van Noord-Brabant, eene aangelegenheid van groot belang ook voor Tholen, dat daardoor een betere gemeenschap verkreeg met dat gewest.
De gronden van den Heer-Boudewijnspolder spelen in de latere geschiedenis van Tholen eene gewichtige rol, redenen waarom wij hunne opkomst ook steeds in onze overzichten van de stad lieten volgen.
Door hetgeen wij van tijd tot tijd mededeelden, hebben wij de stroomen Quarenvliet en Heenetrecht de plaat zien vormen, die nu bekend staat onder den naam van den Heer-Boudewijnspolder. Wij hebben hare wording van den beginne af gadeslagen; wij hebben haar als een langwerpige zandrug tengevolge van eene oorspronkelijke, groote stroomverwijding, zich
’) Tegenover den zoogenaamden hoek van Jan MaNSE.
boven de gewone ebstanden zien verbeffen; later hebben wij haar als eene bloeiende slikvlakte gekend, en eindelijk heeft men haar zien aangroeien tot een grazig, doch van alles afgezonderd, eenzaam schor. Thans ligt diezelfde plaat, na al hare ondergane veranderingen, daar voor ons als een uitge-breid stuk grond met dijken omringd. De opwas vormt een eiland, omtrent hetwelk het thans voor velen, niet meer met de aloude gesteldheid bekend, raadselachtig is, of het door zijn eigenaardige ligging, tot het aloude Brabant of tot Zeeland moet worden gerekend. Later zullen wij gelegenheid te over hebben, om ook de lotgevallen van den alsnu verkregen polder na te gaan, want nog vaak zullen de drooggevallen gronden in deze geschiedenis worden aangehaald.
En strekte deze toevallige gebeurtenis tot voordeel van deze plaats, ook van ’s Graven zijde werd voortdurend gedaan, wat mogelijk was tot tegemoetkoming der geteisterde stad. Zoo ontving zij, tien jaar nadat haar het ontzettend ongeluk getroffen had, in 1462., de overzetveren met de veerstallen in erfpacht. Philips gaf deze veren in erfpacht tot een bedrag van 25 £ vl., en tot opheldering van dit geldelijk bedrag wordt gezegd, dat de Engelsche Nobel, wegende 41/, engels, gelijk stond met 8 schellingen 4 penningen ’). Van die erfpacht moest 13 £ betaald worden voor het Botkens veer; de resteerende 12 £ bevatten de renten voor de overige veren. Het eerstgenoemde bedrag moest uitbetaald worden aan Geer-burgh, Heyniuch Teylincx dochter, en haar oudsten zoon, Jacob Greusinok, gedurende hun beider leven en eindelijk aan de langst levende moeder of den zoon, omdat het Bot-kensveer hun had toebehoord; het laatste moest jaarlijks gesteld worden in handen van den Rentmeester der Grafelijkheid te
') De bepaling is niet juist. De Nobel hierbedoeld, was van 36 stuks in de Mark en woog dus 6.831/, Gram, terwijl 4'/2 engels overeenkomen met 6.92 Gram. Het geldelijk bedrag zal berekend worden in eene beschrijving van het oude Muntwezen.
Tilden. Eerst over 1494) is het volle bedrag' van 25 £ aan den Rentmeester uitbetaald, waaruit blijkt dat Jaoob (Jreijsinck ’s jaars te voren moet zijn overleden.
Deze in erfpacht uitgegeven veren waren drie in getal, namelijk het oude veer van Schakerloo op Reymerswale , op het einde van den alsnog daarnaar geheeten Yeerweg in Sclia-kerloo ; het tweede was het overzetveer van Broodeloos op Bergen-op-Zoom, en het derde, dat tusschen de stad en den Heer-Boudewijnspolder. Het oude veer van Watervliet op de n Meeneweyde,” in 1318 nog voor 4 .£ vis. aan Remoer verpacht , bestond sinds lang niet meer ’).
Yan deze veren was dat van Tholen op Heer-Boudewijnspolder weldra het voornaamste; dan volgde dat van Schakerloo op Reymerswale en het veer van Schakerloo op Bergen-op-Zoom was het minst bezochte. Dit blijkt vooral uit de pachtsommen, die bij openbare verhuring werden bedongen. In 1493 toch bracht het veer van de stad op Heer-Boudewijnspolder 21 £ 4 jp op; dat vah Schakerloo op Reymerswale werd verhuurd voor 16 £ 1 fi 5 gr. en het veer van Schakerloo op Bergen-op-Zoom gold slechts 2 £ Yl. in het jaar 262 263).
Het behoeft ternauwernood opmerking, dat het veer tusschen de stad en den Heer-Boudewijnspolder vóór de droogvalling van de Hazardshil geheel anders was dan thans. Het heette alstoen te zijn het veer tusschen Halsteren en Tholen; maar de overtocht, die ten deele langs het Lange-Water, en ten deele langs de Eendracht moest plaats hebben, ging van deze zijde uit van den Dalempolder bij Molenvliet, en vóór het bedijken van Dalem, van den dijk van den Yijftienhonderdgemeten-polder, zooals uit de aloude gesteldheid der onbedijkte gronden van Tholen nog kan worden nagegaan. Ook uit de rekeningen van Jan van Biois is dit duidelijk, want als landingsplaats van hem
of van zijne omgeving wordt wel //de polre,” maar nooit de stad vermeld De posten toch op de overzetting betrekking hebbende, luiden gewoonlijk als volgt: //Betaelt de ooste van //twee waghen te huur, daer her Jan van Langebak , Jan //van Beakel en anderen myns heeren ghesinde mede voeren //van den Berghe tot Hilsteien op ’t veer en eenen veerboet //daer si van Hilsteren mede overvoeren Ter Tolne an den polre.” Daarop volgt dan het bedrag, dat verschillend was, al naar gelang een groot personeel of veel of weinig paarden werden overgezet.
Men kwam alzoo te Bergen-op-Zoom aan. Reed van daar naar Uil- of Halsteren, en voer van Halsteren, van de grens der Hil, over naar //den polre” van Tollen ]). Van den ouden vaarweg langs welken de overtocht plaats had, zijn de spranken in het Lange-Water tot aan het dorp Halsteren en in de Weel of de Kreek, die zich uitstrekt tot aan den ouden duinvoet, nog duidelijk zichtbaar 264 265).
Zooals te begrijpen is, bracht de bedijking van den Heer Boudewijnspolder in dit alles groote verandering. Het eigenlijke veer van Halsteren op Tholen verviel. Wel bleef het dorp, hoog op de duinen gebouwd, nog eenigen tijd in ’t bezit van zijne vaart, doch bij de afsluiting van den stroom, waardóór het van de Hazardshil lag gescheiden, kwam ook deze te vervallen en stond Halsteren, dat gedurende zoo vele eeuwen de zee onder allerlei omstandigheden tot aan den voet zijner heuvelen had zien vloeien, als midden in ’t land.
Welk eene omkeering heeft ook hier plaats gehad! Halsteren werd herschapen in een landdorp. En datzelfde Halsteren had in het grijze verleden, toen de polders Vijftien-honderd-gemeten, Dalem, Nieuwland, Peuke en Puit, gansch
de beide 'Vosmeeren, de Yrijberghe polders, de dijkagen van St. Axmaland en van St. Philipsland nog niet bestonden, over zulke onoverzienbare water- en zandvlakten naar zijne ranke vaartuigen uitgezien! Het'was zoo dikwijls getuige geweest, zoowel van de hevigste woelingen en brandingen, hoog tegen de hellingen zijner duinen, als van het kalme, schijnbaar effene watervlak, dat zijne zachte deining aan den voet zijner stranden ternauwernood had laten bespeuren.
Maar ook het andere veer over de Eendracht heeft in den loop der eeuwen groote verandering ondergaan Dit veer lag tusschen Broodeloos en Bergen-op-Zoom, en stond in de omwandeling als het veer van Galgenoord bekend.
Vóór het ontstaan der voorpoldeTs lag het punt van afvaart aan de oude waterkeering van Schakerloo, die in de 14e eeuw ook met den naam van //Broetloosdyck” werd bestempeld *) Men voer aanvankelijk dus door de monding der Mossel-Ee naar de Schelde, en zoo rechtstreeks naar Bergen-op-Zoom, dat reeds in de Middeleeuwen zekeren invloed op dc omgelegen plaatsen bezat, door deze in menigerlei opzicht van alles te gerieven.
Oveï het veer op Galgenoord, doch hoofdzakelijk over dat tusschen de stad en den Heer Boudewijnspolder, ontstond in later dagen, toen het rechtstreeks in verbinding kwam met Bergen-op-Zoom, hevige twist met den Heer van Bergen, die voorgaf daarop evenwel recht te hebben als Tholen.
He Heer van Bergen-op-Zoom had in die dagen juist een dam gelegd door de Halstersche-Weel, waardoor, zooals wij hiervoren reeds opmerkten, de Heer-Boudewijnspolder met het land van Bergen-op-Zoom was verbonden. Op den opgeworpen afsluitdam was door hem zelfs een dijkgeld gesteld, iets wat door Philips van Boukgondië was nagevolgd, een en ander,
') Rekeningen der Grafelijkheid onder het Henegomusche Huis van 1343, bladz 366.
zooals Tholens Magistraat liet blijken, tot groot nadeel der • stad, die zich daarover beklaagde.
De Graaf schafte het dijkgeld af en gelastte, dat dit ook niet meer door den Heer van Bergen-op-Zoom zou geheven worden. Door dezen werd evenwel niet terstond aan die lastgeving voldaan, want in Maart van het volgende jaar volgde nogmaals verbod van den Graaf op het belasten van den dam. Dan, ook toen schijnt daarin geene verandering gekomen te zijn 1); de Heer van Bergen-op-Zoom stelde zelfs ook in de Eendracht tegenover de stad veerschippers aan, nevens die van Tholen tot voorziening in de bediening van dat veei, en behield tegelijk het tol- of dijkgeld op den dam door de Weel.
Philips, die de veren had uitgegeven en de stad bijzonder genegen was, liet daarop de rechten van Tholen op de veren onderzoeken door het Hof van Holland, dat na vele pleidooien de gedane uitgifte bekrachtigde, en de stad in het gebruik daarvan voor beide zijden van den stroom , handhaafde, De Landsheer schreef daarop een open brief, inboudende nogmaals verbod tot heffing van het damgeld, die door zijn Deurwaarder voor de pui van het Stadhuis van Tholen moest worden afgelezen. De aflezing moest echter ook plaats hebben te Halsteren , doch des anderen daags, daar komende, oordeelde de Schout, de bekendmaking niet noodig, wijl de meeste lieden van zijne gemeente bij de aflezing van het stuk te Tholen • waren tegenwoordig geweest.
Te Bergen-op-Zoom, waar ’s Graven stuk insgelijks den volke moest worden bekend gemaakt, gaf de Deurwaarder bericht van zijne zending aan den Magistraat; hij deelde dien den inhoud van het schrijven mede, doch het stadsbestuur bemerkende , dat de brief gegeven was in Holland, zonder voorzien te zijn van het Groot-Zegel van het Hertogdom Brabant, gaf voor, alleen gehouden te zijn, bevelen van dat zegel voor-
,) Zie het Charterboek van Tholen, zijnde het stuk van 26 Maart 1462.
zien, te gehoorzamen. Het liet de publieke allezing van het stuk derhalve niet toe 1). Ondertusschen ging de Heer van Bergen-op-Zoom voort met liet stadsbestuur het te bemoeilijken in het gebruik der veren op de Eendracht; hij had twee schippers aangesteld, namelijk Meeuws Hendrikszoon en Jacob Danckaertszoon , die tegelijk met de Tholensche varenslieden de veren bedienden.
Het Hof van Holland zond eindelijk een Deurwaarder, met opdracht hen op te sporen, die den veerlieden van de stad in hunne bediening belemmerden; hij werd tevens gemachtigd te handelen naar bevind van omstandigheden, met gehouden-heid het Hof te dienen van bericht nopens den uitslag zijner zending.
De Deurwaarder te Tholen gekomen zijnde, verzocht beide schippers van de overzijde op ’t Yeer tegenover den Heer-Boudewijnspolder; hij noodigde daar meteen den Baljuw en de Schepenen der stad, en daagde met den Stadsbode nu ook den Heer van Bergen-op-Zoom in, die echter niet verscheen 266 267 268). De man van het gerecht las daarop alle stukken op de veer-quaestie betrekking hebbende in tegenwoordigheid van de schippers, van den stadsbode en van de schepenen mr. Jan Yesens-zoon en Hendrik Janszoon, voor, tegelijk den beiden veerlieden van den overkant het verder gebruik der veren verbiedende op boete van 200 £ Yls. zoo dikwijls zij daartegen iets ondernamen

.
De veerschippers gehoorzaamden; zij haalden hunne booten met riemen op het droge, en de Deurwaarder, tevreden over den gunstigen uitslag zijner zending, plakte het relaas van
het verhandelde aan Tholens kerkdeuren aan '). Ook den Heer van Bergen-op-Zoom werd met den stadsbode, Coenelis Jacobs , afschrift van het vonnis gezonden, tegelijk met bericht, dat, indien hij daarin niet berustte, eene dagvaarding zou volgen, om te verschijnen voor het Hof van Holland in den Haag.
Uit de bescheiden is niet gebleken, wat hierop is gevolgd; wel is na te gaan, dat de Heer van Bergen-op-Zoom het de stad vooreerst niet bemoeilijkte, maar toch nooit van zijne rechten, om ook van zijn kant het veer te doen bedienen, heeft afgezien. Hoe het is gegaan met den dam door de Hal-stersclie-Weel, daarvan is niets gebleken. Of deze door het stadsbestuur van Tholen, of door den Heer van Bergen-op-Zoom is doorgestoken, is onbekend; geenerlei bericht treft men daarvan aan. Dat evenwel van den kant der Iieeien van Bergen-op-Zoom niet voor altijd in de beslissing nopens het veer is berust, blijkt ook uit eene //Deductie” in ’t begin der 18° eeuw van wege dit doorluchtige Huis aan de Leenkamer van Brabant overgelegd. In dit merkwaardige stuk worden de rechten dier Heeren op de veren van den Noordbrabantschen kant op breedvoerige wijze ontvouwd, en ’t is om de vele bijzonderheden wil, dat wij, op gevaar af van zelfs al te wijd-loopig te worden, het hier zakelijk doen volgen.
Het land van Bergen-op-Zoom, aldus begint het stuk, is altijd vereenigd geweest met dat van Breda, gezamenlijk uitmakende een aanzienlijk gedeelte van het Hertogdom BrabantE). Het was tot op den dood van Hendkik., Heer van Breda, een allodiaal of vrij goed, dat van niemand in leen gehouden werd, waarvan men geene diensten schuldig was en waarvan men boven God ook niemand als heer erkende. Dit veranderde eerst bij Godevaabt , die het als een leen van Hertog Henduik. I ontving. 269 270
Bij vergunning van Hertog Jan van Brabant van Zondag vóór Sint Jan 1287 werd het land verdeeld, bij welke geleheid de Baronnie van Breda aan Baas van Gaveren , en het land van Bergen-op-Zoom, later door Keizer Karbl V tot een Markiezaat verklaard, aan Gebaud van Wezemale werd toebedeeld 1).
In 1290 werd tusschen de gronden van beide Heeren eene //limietscheydingh” gemaakt, waarbij bepaald werd, dat aan den heer Yan Wezemale was toegewezen de heerlijkheid van Bergen-op-Zoom, die van Wouw, Heerle, Halsteren, Noord-geest, Burchvliet, Hildemisse, enz. met alle toebehooren tot aan het land van Breda en tot aan dat van den Abt van Ton-gerloo "). Aan den zuidkant paalde dit gebied aan Eeckeren en aan den dam van Eeckeren en Burchvliet; ten noorden grensde het leen aan het waterland tot in het midden van het Scheld in Zeeland; met het andere einde reikte het tot aan Steenbergen. Westwaarts lag de grens van dit gebied in den stroom van Holland en Zeeland, en oostwaarts in die van de Baronnie van Breda, een en ander ook blijkens de be-
>) Zie ook bladz. 36 van dit werk. Gekard van Wezemale’s tweede zoon, mede Gerard geheeten, was ook Heer van Bergen-op-Zoom, Merx-hem enz. Hij was gehuwd met Maria van Wilre en hun oudste dochter Maria huwde met Hendrik van Boutershem, waardoor Bergen-op-Zoom in dat Huis overging. Later komen voor Hendrik van Boutershem , gehuwd met Beatrix van Polanen en Hendrik van Boutershem, getrouwd met Johanna VAN Grimbergen, welker laatste dochter Johanna in 1418 trouwde met Jan van Glimes , zoon van Jan VAN Brabant, die een natuurlijke zoon was van Hertog Jan III, en door welk huwelijk Bergen-op-Zoom overging in den huize van Glimes. Van Jan van Glimes en vrouw Johanna van Grimbergen was Jan met de Lippen , hiervoreh genoemd, een zoon.
Oede van Boutershem, dochter van Hendrik van Boutershem en Beatrix van Polanen was gehuwd met Floris van Borsele. Zie bladz. 209.
3) De »Deductie’’ verzwijgt hier Ossendrecht, Woensdrecht en Scha-kerloo. Zie bladz. 36.
scheiden van Jan van Gumes, lieer van Bergen-op-Zoom, en bijgenaamd Jan met de lippen, van 28 Juli 1440 271).
Uit de stukken was tevens te zien, dat genoemde Jan van Glimes in leen hield, Halsteren, Noordgeest, Zuidgeest, enz. met water, wind, visscherij, vogelerij, veren, uitslag en inslag ten watere toe, al hetwelk overeenstemt met de omschrijving van dit goed in de Leen- of Verheffingsboeken van den Sou-vereinen Baad van Brabant in ’t kwartier van Antwerpen.
De grenzen van dit gebied in het bijzonder nagaande, blijkt dat de Schelde en voorts de stroom, strekkende van Zeeland naar Holland, thans de Eendracht, de wezenlijke grens aan deze zijde van het land van Bergen-op-Zoom is geweest.
Ook op de oude kaarten komt de limiet tusschen Brabant en Zeeland , als in het midden van de Eendracht gelegen, voor, en wel onder opzettelijke vermelding, dat al hetgeen, hetwelk op den oostkant van dien stroom gelegen is, tot Brabant behoort met uitzondering echter van den grond tegenover Vosmeer, die tot Zeeland gerekend wordt 272 273 274).
Tegenover Tholen of het Veer lag oudtijds de Heer-Bou-dewijnspolder, thans de Auvergnepolder

. De laatstgenoemde bedijking behoort het Huis van Bergen-op-Zoom toe, en strekt zich uit tot aan de rivier; de korenmolen van het dorp genaamd </De polder,” stond tijdens de Heer Boudewijnspolder met de zee gemeen lag, op de gorzen recht over Tholen, ter plaatse van het tegenwoordige Hoornwerk; de dijk van den Auvergnepolder ligt alsnu over den grondslag van dien molen en alzoo op Brabantsch gebied.
De Eendracht is ook als de scheiding tusschon Noord-Brabant en Zeeland aangemerkt bij de bedijking van Glimes in 1691. De grens reikt tot in de rivier van Glimes tot aan het fort Zeeland, dat aangelegd is op den grond van Vosmeer, en ook de gorzen en slikken in den stroom aan den Brabant-schen kant maken deel uit van het land van Bergen-op-Zoom. De grondslag, waarop het Hoornwerk in der tijd is aangelegd, en de Veerdam, waaraan de veerschuiten aankomen, behooren insgelijks tot Brabant, zooals blijkt uit zekere kaarten door den landmeter De Bey te Tholen opgemaakt en overgelegd.
Noch Boxhoun , noch Smallegange , hebben de grenzen van Zeeland over de rivier de Eendracht voorgesteld, en de gansche quaestie der Veren is afhankelijk van de limieten tus-schen de beide landen 1).
Zijn de grenzen van het leen uit onderscheidene schrifturen alzoo duidelijk aangetoond, ook de rechtsgeleerden hebben eenparig de limieten van landen tot in het midden van de rivier ren, wegen en bergen voorgesteld, zooals blijkt uit de werken van Hieronymus de Monte en anderen 2). Ook Boxhobn, opzettelijk over de grenzen tusschen Zeeland en de aangelegen landen handelende, zegt, dat uit eene oude //memorie” in de Rekenkamer van Zeeland voorhanden, de //limiet” van dat Gewest gelegen is in de Eendracht; tevens wordt door dien schrijver bij de vermelding der grootte van dit gewest niets gerekend, dan hetgeen die Provincie in Nieuw-Vosmeer over de rivier bezit, iets wat overeenstemt met de Steenrollen van Zeeland, door den heer Eveusdijk den Kroniekschrijver verstrekt : ook daarin wordt van geene gemetsgetallen, als gele- 271
gen aan den overkant van den stroom, in het land van Bergen-op-Zoom, gewag gemaakt.
Op gelijke wijze heeft Smallegange gehandeld ten opzichte van de grenzen tusschen Zeeland en het land van Bergen-op-Zoom; hij stapt, om die van de Schelde langs de Eendracht te vervolgen, alleen de rivier over bij Vosmeer, dat ook werkelijk aan Zeeland toebehoort a). A.1 het bijgebrachte kan bo
vendien met // proeven” worden gestaafd, want het is niet alleen gebleken, dat de //memorie” door Boxhorn aangehaald, bestaat , maar wat meer is, men heeft bevonden, dat zij is eene uitspraak of zeker //compromis,” gesloten tusschen den Hertog Anthonie van Brabant , Jhr. en Jonkvrouw van Nassau en den Heer van Bergen-op-Zoom ter eener, en Willem van Beieren, Graaf van Holland en Zeeland, ter andere zijde, ingevolge de uitspraak van Hendrik van der Lek en Bloris van Borsele van Sint Maartensdijk, en die beide partijen op 8 Mei 1415 hebben verklaard te zijn een >r onverbrekelyck eeuwighdurend gewysde” 2). Men kan deze overeenkomst beschouwen als een stuk van het uiterste gewicht, daar zij werd gesloten tusschen twee souvereine vorsten en zij met eede is bekrachtigd. Daardoor is de grondslag voor de //paelscheydingh” tusschen den Hertog van Brabant en den Graaf van Zeeland gelegd, en de Heer van Bergen-op-Zoom heeft met de gronden binnen de voor hem aangewezen grenzen, dan ook altijd oppermachtig gehandeld. Hij gaf, op grond van die overeenkomst , in 1460 // octrooi” tot bedijking van den Heer-Bou-
t) De redenen, waarom Nieuw-Vosmeer tot Zeeland behoorde, kenden de stellers der Deductie niet. Maar ook Boxhorn en Smallegange wisten die niet, want de Ver-Trizenvaart, het verlengde der Striene en de scheiding tusschen Brabant en Zeeland, was in de dagen, waarin die schrijvers leefden , sinds lang in polderland herschapen.
3) Zie voor wat betreft Floris van Borsele , den man van Oede van Boutershem , bladz. 204 van dit werk.
dewijnspolder '), verzekerde later het dorp "De Polder," en het was het Huis van Bergen-op-Zoom, dat aan die van Vosmeer vergunning gaf tot herbedijking der gorzen van den overstroomden Heer Boudewijnspolder met de daarom gelegen gronden, te beginnen aan den Molen op die buitengronden tegenover de stad.
In het octrooi van de bedijking, die den Auvergnepolder heeft opgeleverd , werd toegestaan , aarde en zoden te halen voor het onderhoud, tegelijk met het vruchtgebruik der niet binnen de bedijking gevallen gorzen tot aan het vaarwater toe. Ook stond de Heer van Bergen-op-Zoom den bedijkers toe, het leggen van dammen of hoofden op het strand , waartoe de aardspecie insgelijks buitendijks kon gegraven worden, op plaatsen naar verkiezing; uit alle welke «consessiën” het ten duidelijkste blijkt, dat de Heer van Bergen-op-Zoom de rechtmatige eigenaar was van die gronden tot in het midden van den stroom. Dit is trouwens ook klaar te zien uit zekere «sententie” van den Grooten Baad van Mechelen van 1510, waarbij den Heer van Bergen-op-Zoom alle slikken en aanwassen tot in het diep toe, zijn toegewezen, en dat alles, zonder de Staten van Zeeland daartegen ooit zijn opgekomen.
. Het kan met duizend «proeven” bevestigd worden, dat Zeeland van het Eort-bTassau tot het Eort-Zeeland geen grond in Brabant bezit; het heeft hoegenaamd geen «territoir geen jurisdictie, geen regaliën of gerechtigheden aldaar, maar het land staat «sub dominio directo” van deu Hertog van Brabant, en «sub dominio utile” van de Heeren van Bergen-op-Zoom.
!) De polder bestond reeds Anno 1458. Zie Ermerins , Menige Zeeuwsche oudheden uit echte stukken opgehelderd en in het licht gebracht, deel II, bladz. 206, alwaar tevens blijkt, dat mr. JaCOB Creusink , hiervoren op bladz. 315 genoemd, is geweest lid van de Rekenkamer te Brussel.
m
Ook kan tot bewijs van het bijgebrachte dienen zeker gevoerd proces tusschen Tholen en de Leenkamer van ’s-Her-togenbosch, bij hetwelk Cornelis Broers , wegens begane //fraudes” ten opzichte van den Brabantschen Landtol is veroordeeld , en nit welk proces blijkt, dat Broers in den Auvergnepolder wonende, als Noordbrabantsch burger is aangemerkt. Alstoen is ook uitgemaakt, dat het Hoornwerk tegenover de stad, is gelegen op het gebied van Brabant, onder de jurisdictie van Halsteren. Tholen heeft zelfs geen recht of bevoegdheid grond te halen uit de daar gelegen gorzen, dan met speciale vergunning van' den Huize van Bergen-op-Zoom, en de grond, waarop het Hoornwerk ligt, is zelfs cijnsbaar aan dat Huis x). Deze cijns alleen is voldoende voor het bewijs van den eigendom van dit terrein, want voor het «dominium directum utile” is geen ander betoog noodig, weshalve men met vrijmoedigheid kan zeggen, dat noch de Grafelijkheid van Zeeland, noch de stad Tholen, eenige jurisdictie of territoir over de rivier in den Auvergnepolder bezit. De oever der rivier, de kaai, de veren en de slikken met de wateren tot in het diep toe, behooren tot Brabant, en het recht daarop bezit uitsluitend de Markies van Bergen-op-Zoom.
Wij toonen, aldus gaan de stellers der Deductie voort, nu verder aan, dat het Huis van Bergen-op-Zoom ook het recht toebehoort op de wateren en veren voor het vervoer van men-schen en goederen. Men betwist Tholen niet gelijk recht van zijne zijde, maar alleen wordt verlangd, dat men den Heer van Bergen-op-Zoom gelijke voordeelen toestaat, als aan Tholen zijn verleend. JEr wordt alzoo verlangd, dat de Staten-Generaal hen voor hunne principalen mochten machtigen, om aan den Thool-schen kant eene gelijke aanlegplaats te hebben, als die van 275
Tholen aan de overzijde bezitten, en tot de bediening van het Veer van hun kant met pontons, schepen of schuiten tot vervoer van personen en goederen van ’t vasteland van Noord-Brabant naar het land van Tholen. Men verlangt meteen, dat zal worden uitgekeerd, het rechtmatig aandeel van de opbrengst van het Veer, voor zooverre Tholen die reeds alleen ontvangen heeft, want niet alleen is het recht op den stroom van den Heer van Bergen-op-Zoom in vroeger dagen verzekerd, maar er is ook beloofd hem in zijne bezittingen en rechten te zullen beschermen, op grond waarvan den Hertog hulde en manschap is gedaan.
De moeite, die de Heer van Bergen-op-Zoom in het gebruik van zijn Veer ondervindt, is in strijd met het natuurlijke en met het burgelijke recht, en zonderling, hij, die het recht of de bevoegdheid tot de bediening van het Veer van zijne zijde wil verzekeren, tracht een ander dat recht of die bevoegdheid te betwisten. De Thoolsche schippers landen ongevraagd aan de kust van Brabant; men verkiest nochtans niet, dat de Brabantsche veerlieden met hunne vaartuigen aanleggen aan den grond van Tholen. Ja, Tholen behandelt de veerlieden van onzen kant als rebellen, en dat niettegenstaande ieder van zijne zijde in gelijke //conditie'” is, en het Veer niet bediend kan worden, tenzij men de landing elkander vergunne of toesta. En hoe zullen de Staten van Zeeland of de Heeren van Tholen met redenen kunnen bij brengen, vrijen toegang te hebben tot het land van Bergen-op-Zoom, wanneer zij dien toegang tot hun land aan anderen weigeren 1) ? Hoe zal men kunnen aantoonen, dat Tholen meer recht heeft, om naar Noord -Brabant, dan Noord-Brabant, om naar Tholen te komen ? Beide landen hebben slechts één en hetzelfde recht, het recht van ’t Veer over één en denzelfden stroom 1).
Men moet opmerken, dat de Heeren van Bergen-op-Zoom het recht op de Veren en dus ook op dat in quaestie van den Hertog van Brabant verkregen hebben; niemand minder dan deze of zijn Raad is geroepen hem daarin te beschermen. Een prijsgeven van die rechten zou van zijn kant gelijk staan met eene vervreemding van de eigendommen van het Leen. Nogmaals wordt verklaard, dat men niet verlangt te wdisputecren” tegen die van Tholen, omdat zij bevoegd zijn tot de bediening van het Veer van hunne zijde naar Noord-Brabant; maar men verzoekt door tusschenkomst van het Leenhof van Brabant, dat aan den Heer van Bergen-op-Zoom ook de bediening van liet Veer van zijn kant zal worden toegestaan.
Men verlangt zelfs dat, zoolang geen gelijk recht aan beide partijen is verzekerd, Tholen het gebruik van het Veer zal worden opgezegd. Is de een onwillig, dan schiet er voor den ander niets over, dan het recht van »represaille.”
Het komt stellers der Deductie zonderling voor, dat de Souverein in zijne rechten wordt verkort, en zooveel door tusschenkomst van zijne Raden moet doen, om het ongestoord gebruik van zijn wettig verkregen goed te zien toegestaan.
Wanneer Tholen het recht van aanleg verlangt aan den kant van Noord-Brabant, dan moet het er niet op tegen hebben,
') ’t Is vreemd, dat de stellers der Deductie er niet op bedacht zijn geweest te verwijzen naar de gelijktijdige uitgifte der beide andere veren, waarop een ieders rechten van bediening wel degelijk zijn geëerbiedigd. De stad htd, 1) ij voorbeeld, wel verkregen de overzetveren van Tholen op Reymerswale en van Tholen op Bergen-op-Zoom , maar niet omgekeerd, de veren van beide plaatsen op Tholen, en zoo was het ook hier. Nergens heeft men daaraan gedacht en de bevoegdheid tot de bediening van beide zijden van dit veer, zou slechts dan mogelijk zijn geweest, als de Hazards-hil of later de Heer-Boudewijnspolder werkelijk deel had uitgemaakt van Zeeland.
dat de Heer van Bergen-op-Zoom, datzelfde recht voor zich verlangt aan den kant van Tholen. Of beide partijen moeten elkander het aanleggen beletten, of zij moeten elkander in gelijke mate behulpzaam zijn, en alzoo geen verschil over eene zoo eenvoudige aangelegenheid doen voortbestaan.
Men verlangt uitgemaakt te zien, of de Heeren van Bergen-op-Zoom met de Veren van hun kant zijn beleend geweest, ja, of niet; en zoo dit wel het geval is geweest, moet de Leenheer van Brabant of zijn Leenhof uitmaken of de Graven van Zeeland hem die rechten op de Veren hebben kunnen ontnemen. En gesteld, dat het niet de Heer van Bergen-op-Zoom, maar de Hertog van Brabant was, die een veer wilde aanleggen , dan kan men zich immers niet voorstellen, dat deze daarvoor vergunning zou moeten vragen aan den Graaf van Zeeland? Eveneens zou de Graaf van Zeeland niet tot den Hertog van Brabant het verzoek richten, om een overzetveer te hebben van Tholen op Brabant? De Hertog kan alzoo niet gedoogen, dat, zoolang het den Graaf van Zeeland vergund zij het "Veer van zijne zijde te doen bedienen, ditzelfde voorrecht aan zijn vazal worde geweigerd.
Het is bovendien vrij zeker, dat het Veer in quaestie oorspronkelijk is geweest een gemeenschappelijk goed, waarop het recht van den Huize van Bergen-op-Zoom was verzekerd. In oude stukken heette het steeds het Veer van Tholen op het vasteland van Bergen-op-Zoom; in de stadsrekeningen van de jaren 1497 en 1499 noemde men het Veer van Tholen op den Heer-Boudewijnspolder, en in de boeken van den Rentmeester van dien polder van de jaren 1567 en 1572 vindt men zelfs de helft van de opbrengst ervan voor den Heer van Bergen-op-Zoom verantwoord J).
Tholen heeft echter van lieverlede de voordeelen van het Veer tot zich getrokken, doch toen het ten jare 1684 een nieuw Veer- 276 huis stichtte en het Veer voor dertig jaar uitgaf aan Pieter van Oudheusden, werd nog verklaard, dat deze uitgifte op niemands rechten zou inbreuk maken, en dat alleen gedurende deze dertig jaar het Veer zou bediend worden voor de schade en bate, maar na dien tijd weder zou gehandeld worden, als blijken zou het meest oorbaar te zijn 1).